ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΚΥΠΡΙΑΚΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ ΚΑΤΑ ΤΟ 1931

Cyprus-Flag[1]ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΚΥΠΡΙΑΚΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ ΚΑΤΑ ΤΟ 1931

 

Υπάρχουν κάποιοι μύθοι οι οποίοι, με την κακόβουλη συχνή αναφορά εις αυτούς, τείνουν να θεωρηθούν (και πολλές φορές θεωρούνται) αναντίρρητες αλήθειες.

Φυσικά η απαρχή της εμφάνισης αυτών των μύθων ίσως να οφείλεται εις κακή (ηθελημένα ή όχι) πληροφόρηση. Όμως η εν συνεχεία συνεχής τους επανάληψη, τις περισσότερες φορές σκοπό έχει είτε να βλάψει την ηθική υπόσταση ή την φήμη του αναφερομένου εις αυτούς, είτε να δικαιολογηθούν τα αδικαιολόγητα.

Μοναδική αλλά και απόλυτα αποτελεσματική αντιμετώπισης παρόμοιας μορφής κακόβουλων επιθέσεων αποτελεί η έρευνα και η παράθεση ιστορικών στοιχείων.

Ένας τέτοιος μύθος λοιπόν για πολλές δεκαετίες αναφέρεται εις την δήθεν μη πατριωτική στάση των προπατόρων μας του Αστέρα της Ανατολής, κατά την περίοδο των γεγονότων εις την Κύπρο κατά το έτος 1931.

Όμως η πολυτιμότατη πλήρης σειρά Πρακτικών που η Στοά μας φυλάσσει ως κόρη οφθαλμού, αποδεικνύει όχι μόνο την ανακρίβεια του παραπάνω ισχυρισμού, αλλά και τα πατριωτικότατα αισθήματα των τότε μελλών της Στοάς μας.

Διότι αδελφοί μου επί του προκειμένου έχει απόλυτη εφαρμογή η σοφή Λατινική ρήση:

Scripta manent verba volant (Τα γραπτά μένουν, τα λόγια πετούν).

Πριν από μερικούς μήνες, ερευνώντας τα Πρακτικά του έτους 1931 για ένα θέμα άσχετο από αυτό το οποίο πραγματεύομαι τώρα, με έκπληξή μου έπεσα πάνω στα παρακάτω Πρακτικά, τα οποία εκτενώς αναφέρονται εις το εν λόγω θέμα, και των οποίων σας παραθέτω τα σχετικά αποσπάσματα.

Έτσι στο Πρακτικό της 6ης Νοεμβρίου 1931 αναφέρεται:

 

Τακτική συνεδρίασις της 6ης Νοεμβρίου 1931

Τον Σεβ. Διδ. απουσιάζοντα εις Αθήνας αναπληροί επί του θρόνου ο αδ. πρών Σεβ. Διον. Δάσης.

……………………………………………………………………………………………………….

Κατόπιν ο αδ. Β. Επ. Κ. Αναγνωστόπουλος ζητών παρά του Σεβ. τον λόγον, προτείνει όπως εν τω διαδραματιζομένω δράματι των Κυπρίων, μην μείνωμεν απαθείς, αλλά επί τη βάσει των αρχών της ελευθερίας, υπέρ ής αγωνίζονται ήδη οι Κύπριοι, υφιστάμενοι, ως εκ της εν είδει επαναστάσεώς των πιέσεις, διωγμούς, απευθύνωμεν και ημείς έκκλησιν προς την Μ. Στοάν ίνα επεμβαίνουσα παρά τη Αγγλική Κυβερνήσει αναστείλει τας πιέσεις και υποστηρίξει τον αγώνα της ανεξαρτησίας των.             Ο αδ. Σεβ. λέγει ότι ήκουσεν μετά προσοχής της σοβαράς πλην εντελώς απροόπτως και άνευ ουδεμιάς πρότερον μετ αυτού επί τοιούτου λεπτού, σοβαρού ζητήματος, συνεννοήσεως προς υποβολήν τοιαύτης προτάσεως, και ότι ως Έλλην συμπαθεί απολύτως προς τον αγώνα των Κυπρίων, αλλά η επί της υποβληθείσης προτάσεως ενέργεια ημών δέον να είναι λίαν περιεσκεμένη καθότι η προκειμένη περίπτωσις είναι πολιτικής φύσεως, ο δε Αγγλικός Τεκτονισμός επιμελώς ουδόλως αναμιγνύεται εις τοιαύτα ζητήματα εξαρτώμενα απολύτως εκ της επιβολής της πολιτικής. Αφ ετέρου και η εκ της Μ. Στ. της Αγγλίας εξάρτησις ημών καθιστά έτι μάλλον λεπτή την θέσιν μας, μη δυναμένων άλλωστε και κατ ουδένα τρόπον να ενεργήσωμεν τουλάχιστον τελεσφόρως.  Τούτων ούτως εχόντων και δεδομένου ότι τυπικώς προΐσταται της αποψινής συνεδριάσεως καλόν είναι  να περιμένωμεν τον εν ενεργεία Σεβ. και να μελετηθεί ευρύτερον η πρότασις και επιμελέστερον.

Ο αδ. Β. Επ. και τινές αδελφοί επιμένουν και ζητούν και τηλεγραφικώς να αποστείλωμεν έκκλησιν ή διαμαρτυρίαν. Ο Σεβ. αντιλέγει και ο Γραμματεύς αναγκάζεται να φέρει εις γνώσιν της Στοάς ότι καθ ά έχει μελετήσει εν τω αρχείω της Στοάς επί αναλόγου ζητήματος φύσεως πολιτικής (περί ενεργειών εν Κερκύρα της Ιταλικής προπαγάνδας κατά το 1917 και διαμαρτυρίας διαβιβασθείσης παρά της εν Κερκύρα  Γαλλικής Στοάς Φοίνιξ όπως διαβιβασθεί παρ ημών εις την Μ. Στοάν) η απάντησις της Μ. Στοάς ήτο ότι ο Τεκτονισμός και δή ο Αγγλικός ουδόλως αναμειγνύεται με πολιτικής φύσεως ζητήματα. Πάντως ας αναμείνωμεν και την άφιξιν του Σεβ. ίνα μελετήσωμεν κάλλιον το ζήτημα πάντοτε υπό την έννοιαν της εκκλήσεως προς τα τεκτονικά αισθήματα των αδελφών.

Ο Β. Επ. επιμένει και ο Σεβ. αναγκάζεται να θεωρήσει περαιωθείσαν την συζήτησιν καθόσον έτεινε να εκτραπεί του θέματος μεταξύ των αδ.

Μεθ ό περιέρχεται ο σάκος…………………………………………

 

Ουδείς δύναται να ισχυρισθεί ότι η στάση του αδ. Δάση δεν ήταν η ενδεδειγμένη, λαμβανομένου υπ όψιν ότι, όπως και ο ίδιος λέγει, αντικαθιστούσε εις την συνεδρίαση αυτήν το Σεβάσμιο της Στοάς και επί ενός τόσο λεπτού θέματος ασφαλώς δεν μπορούσε και δεν έπρεπε να αναλάβει την ευθύνη της διεκπαιρεώσεώς του.

Και έτσι εις την αμέσως επομένη συνεδρίαση εις την οποία παρίσταται ο Σεβάσμιος της Στοάς διαβάζουμε:

 

Έκτακτος συνεδρίασης της 13ης Νοεμβρίου 1931

Παρόντων των τακτικών Αξιωματικών……………………………………………….

Ο Σ. Διδ. κατόπιν αναφερόμενος εις την κατά την παρελθούσαν συνεδρίασιν της 6ης τρέχοντος υποβληθείσαν πρότασιν υπό του Β. Επ. εν σχέσει με τον Κυπριακόν αγώνα εκφράζει και ούτος τα αισθήματα πατριωτισμού και συμπαθείας άτινα αισθάνεται και αποφασίζει όπως προς αποφυγήν διαταραχής της αρμονίας εν τη Στοά εκ της επεκτάσεως παρομοίας συζητήσεως μετεχούσης ακουσίως και της πολιτικής και λόγω του λεπτού της θέσεως ημών, να συστήση μίαν επιτροπήν ήτις να μελετήση το ζήτημα και να φέρει τα συμπεράσματά της ενώπιον της Στοάς. Ταύτην συνιστά εκ των εξής αδελφών: 1) Σεβ. Ν. Καιροφύλακας, πρώην Σεβ. Δ. Δάσης, Κ. Πολίτης, Δ. Ιθακήσιος, Γ. Σαρακίνης,     Ι. Βουτσινάς, αδ. αδ. Αν. Χρονόπουλος, Ν. Μπερέτης, Π.Καρατζάς, Ε. Χονδρογιάννης και των δύο Εποπτών Γ. Δ. Μαρίνου και Κ. Αναγνωστόπουλου. Συνεχίζων αντικρούει το κατά την προηγουμένην συνεδρίασιν υπό τινός αδ. επισκέπτου λεχθέν ότι ο Αγγλικός Τεκτονισμός επηρεάζεται υπό της Αγγλικής Κυβερνήσεως και παραθέτει αποσπάσματα εξ Αγγλικών κειμένων διδασκαλίας του ήν έκαμε εις την Στοάν κατά την 23ην Ιανουαρίου έ. έ., άτινα εμπεριέχουν τας υψηλάς περί Τεκτονισμού ιδέας των Άγγλων και πόσον ούτοι διατηρούσιν αυτόν ανεπηρέαστον οιασδήποτε πολιτικής επιρροής. Κατόπιν τούτων θεωρώ λέγει την συζήτησιν ταύτην περαιωθείσαν και θα αναμείνωμεν το αποτέλεσμα της Επιτροπής. Ανακοινεί επίσης πληροφοριακώς τί συνέστησεν η Μεγάλη Ανατολή της Ελλάδος εις τας υπό ταύτην Στοάς αίτινες ήρχισαν να τη διαβιβάζουσιν σχετικά ψηφίσματα, ότι δηλαδή απαγορεύει εις αυτάς να αναμειγνύονται εις ζήτημα τοιούτον όπερ διαβεβαιεί ότι έχει αναλλάβει αυτή αύτη να χειρισθεί μετά περισκέψεως. 

………………………………………………..

Εις τις αμέσως επόμενες από την παραπάνω συνεδρίαση ημέρες, η σχηματισθείσα επιτροπή ασχολήθηκε άμεσα και χωρίς χρονοτριβή με το θέμα και παρουσίασε την απόφαση εις την οποία κατέληξε εις την αμέσως επομένη συνεδρίαση.

Έτσι εις τα Πρακτικά εκείνης της συνεδριάσεως διαβάζουμε:

 

Έκτακτος συνεδρίασης της 16ης Νοεμβρίου 1931

Παρόντων των τακτικών Αξιωματικών ………………………………………………………………..

Ο Σεβ. λέγει ότι η Επιτροπή εις ήν καίτοι προσκληθείς δεν προσήλθεν ο αδ. Β. Επ. Κ. Αναγνωστόπουλος, μετά πολύωρον συζήτησιν κατέληξεν εις την σύνταξιν της εκκλήσεως ταύτης, φερομένης ως εκκλήσεως των εν Ζακύνθω Τεκτόνων, προς τους εν Αγγλία δια  μέσου της Μ. Στοάς.

Αναγιγνώσκει ταύτην έχουσαν ούτω Ελληνηστί:

Έκκλησις των εν Ζακύνθω Τεκτόνων

                                            Προς τους εν Αγγλία αδελφούς των

(Δια της Ηνωμένης Μ. Στοάς της Αγγλίας)

Οι εν Ζακύνθω ελεύθεροι Τέκτονες, έχοντες υπ όψιν ότι θεμελιώδης του Τεκτονισμού Αρχή είναι η επιδίωξις της ηθικής ελευθερίας ήτις παρακολουθεί τον κατά φύσιν άνθρωπον και ότι τή ηθική επίσης ελευθερία έπεται πάντοτε ο προς απόκτησιν πολιτικής ελευθερίας πόθος αλλά και τούτου την πραγμάτωσιν επακολουθεί ο τελειωτικός προς εθνικήν αποκατάστασιν πόθος, και

Γιγνώσκοντες εκ της Ιστορίας ότι το ευγενές, μεγάθυμον και φιλοδίκαιον Αγγλικόν έθνος ουδέποτε κατ άπασαν την μακράν και ένδοξον πολιτικήν του σταδιοδρομίαν  παρείδε τα φυσικά και απαράγραπτα του ανθρώπου δίκαια και περί πολλού ποιείται των Λαών την Ιστορίαν και τας παραδόσεις,

Ποιούνται έκκλησιν προς τα ελευθερόφρονα και φιλάνθρωπα αισθήματα των εν Αγγλία αδελφών των όπως μη παροραθώσι τα δίκαια ταύτα και κατά τον αγώνα της Ελληνικοτάτης Κύπρου, την οποίαν η αιωνία και εκ του φυσικού δικαίου εκπορευομένη κεντρομόλος δύναμις της Φυλής, φέρει εις εκδήλωσιν του πόθου προς Εθνικήν Αποκατάστασιν.

Η Επιτροπή (The committee)

By order N. A. Kerofilax W.M.

(υπ) Ν. Καιροφύλαξ Σεβ. Διδ.

 

Ο Σεβ. Διδ. θέτει την έκκλησιν ταύτην υπό την κρίσιν των αδελφών.                Πληροφορεί πάλιν τους αδελφούς ότι έλαβε επιστολήν παρά του εν Αθήναις μεταβόντος  αδ. Αγγ. Σαλούτση δι ής ούτος πληροφορεί ημάς ότι του ζητήματος επελήφθη μόνον η Μ. Αν. της Ελλάδος.

Μετά διαλογικήν συζήτησιν εγκρίνεται η άνω έκκλησις και αποφασίζεται όπως αποσταλή αμέσως εις Αγγλίαν.  Κατόπιν ο Σεβ. δίδει εξηγήσεις τινάς επί παραξηγήσεως προκληθείσης ότι κατά την προηγουμένην συνεδρίασιν απαγόρευσε τάχα τον λόγον εις αδ. κλπ., εν ώ πράγματι παραπέμψας το ζήτημα εις επιτροπήν, ηθέλησε να προλάβη ασκόπους συζητήσεις διαταραξαμένης ίσως της αρμονίας εν τη Στοά ήν είναι υποχρεωμένος να μην αφήση να διαταράσσεται. Επίσης δίδει και ο αδ. Πρ. Σεβ. Δ. Δάσης εξηγήσεις και λέγει ότι η κατά την εσπέρα της 6ης τρέχ. ευθύνη του ήτο μεγάλη ως ευρισκομένου επί του θρόνου Στοάς ήτις καθώς και άπασαι αι Στοαί εκπροσωπούν τον νουν και ουχί την καρδίαν των απαρτιζόντων μελών.

Ο αδ. Βαλδρέσκας λέγει ότι πολλά των λεχθέντων ενταύθα έχουσι διαδοθή εις την έξω κοινωνίαν και πρέπει να ανευρεθή ο διαδίδων και να τιμωρηθή αυστηρώς.

Ο Σεβ. λέγει ότι δυστυχώς παρά τας εκάστοτε συστάσεις  αι τον Εσ. Κανονισμόν, τοιαύται γνωστοποιήσεις λαμβάνουν χώραν και το χειρότερον ότι δεν είναι δυνατόν να ανευρεθή ο ένοχος.

Τέλος μετά τινας ετέρας διασαφήσεις μεταξύ αδελφών αίτινες αποφασίζεται όπως μη αναγραφώσιν εν τοις Πρακτικοίς, η συζήτησις θεωρείται λήξασα.

………………………………………………………………

 

 

Εν κατακλείδι δεν μπορώ να αποφύγω τον πειρασμό να διατυπώσω την άποψη ότι τα όσα καταγράφονται εις τα πρακτικά ουδόλως δικαιολογούν διάσπαση της Στοάς και αποχώρηση αδελφών από αυτήν.

Άλλωστε η Ιστορία έχει καταγράψει ότι ελάχιστοι Έλληνες δεν τίμησαν με την στάση τους την Ελληνικότητά τους και πάντως, εκείνοι που κόπτονται περί των πατριωτικών αισθημάτων δεν ωθούνται εις τούτο πάντοτε από τις πλέον αγνές προθέσεις, ούτε και κατά τεκμήριο είναι και οι πλέον ένθερμοι πατριώτες.

Εξ όλων των παραπάνω αναφερομένων εις τα Πρακτικά αποδεικνύεται τρανά και χωρίς κανένα περιθώριο αμφιβολίας ότι οι τοτινοί αδελφοί μας, όχι μόνο δεν υστερούσαν σε  Πατριωτισμό και ευαισθησία οποιουδήποτε άλλου, αλλά και προέβησαν ομόφωνα και ομόψυχα εις την μόνη ενέργεια η οποία ευρίσκετο εντός των δυνατοτήτων των.

Και ασφαλώς δεν πρέπει να παραλείψουμε να παρατηρήσουμε, αλλά και έντονα να τονίσουμε, ότι ουδαμού εις τα Πρακτικά αναφέρεται η περίφημη φράση, της οποίας γίνεται συνεχώς κατά κόρον χρήση υπό των παραποιούντων την ιστορία περί «Αγγλικού εδάφους».

 

Όλα τα παραπάνω αδελφοί μου για μία ακόμα φορά διατρανώνουν την πεποίθησή μου ότι δικαίως θεωρώ τον εαυτό μου υπερήφανο μέχρι υπερβολής, επειδή είχα την τύχη να μυηθώ και να ζήσω μέσα σε αυτήν την Ιστορικότατη , Σεβασμία Στοά, την οποία απεριόριστα εκτιμούν, υπολήπτονται και σέβονται  τόσο οι Τέκτονες ανά την υφήλιο, όσο και η μεγάλη πλειοψηφία των Ελλήνων αδελφών μας πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, και καλώ όλους τους αδελφούς, ιδιαίτερα τους νεώτερους, να συμμεριστούν τα συναισθήματά μου και να διαδηλώνουν παντού με υπερηφάνεια την ιδιότητά τους ως μελών αυτής της Στοάς, η οποία τόσο σπουδαίο και ανεξίτηλο ρόλο έχει παίξει εις την Ιστορία της Ελλάδος αλλά και της ιδιαίτερης πατρίδας μας.

 

Ν.Ι.Ζαχαρόπουλος Μ.Υ.Β.

 

 

Read More

Charles Masterman Smyth

Θα ήθελα να αφιερώσω λίγες γραμμές στον Charles Masterman Smyth τον πρώτο Σεβάσμιο του Αστέρα για τον οποίον, όσο γνωρίζω, δεν έχει γίνει ως σήμερα στη στοά κάποια αναλυτική αναφορά. Όπως είναι γνωστό ο Charles Masterman Smyth ήταν ο εγκαθιστών Σεβάσμιος της στοάς και παρέμεινε στη θέση του Σεβασμίου από την ημέρα της εγκατάστασης ως τις 6 Ιουλίου 1862. Πηγή των πληροφοριών μου είναι σχετικά πρόσφατη ανακοίνωση στην επετηρίδα της αγγλικής ερευνητικής στοάς Quatuor Coronati No. 2076.
Ο Smyth είχε μια σχετικά σύντομη ζωή αλλά μια εντονότατη τεκτονική σταδιοδρομία. Ο Smyth γεννήθηκε το 1834 και ήταν ο νεότερος γιός του Λοχαγού Thomas Smyth ο οποίος ανήκε στο 80ο Σύνταγμα Πεζικού και ο οποίος είχε γίνει τέκτονας ενώ υπηρετούσε στην Ινδία. Ο Smyth μυήθηκε στις 12 Οκτωβρίου 1854 στη στοά Palatine με αριθμό τότε 114, η οποία έδρευε στο Bishopwearmouth near Sunderland. Κατά τη μύησή του δεν είχε κλείσει ακόμα τα 21. Στις 15 Φεβρουαρίου 1855 κατατάχθηκε στην 5η Εθνοφυλακή της περιοχής West York. Ένα χρόνο μετά υιοθετήθηκε στη στοά Union η οποία τότε είχε τον αριθμό 287 στην Υόρκη. Στις 12 Δεκεμβρίου 1856 έκανε μετάταξη στον τακτικό στρατό στο 3ο Σύνταγμα Δυτικών Ινδιών. Στις 14 Μαΐου 1858 αγόρασε, όπως γινόταν τότε, το βαθμό του Υπολοχαγού και τοποθετήθηκε στο 9ο Σύνταγμα Πεζικού, το οποίο στις 30 Οκτωβρίου 1850 μετακινήθηκε στην Κέρκυρα. Όταν έφθασε στην Κέρκυρα υιοθετήθηκε στη στοά Πυθαγόρας στις 7 Δεκεμβρίου 1858.
Εικάζεται ότι η δραστηριοποίησή του για την ίδρυση του Αστέρα μπορεί να οφείλεται στην επιθυμία του να γίνει Σεβάσμιος κάτι που ήταν δύσκολο στις διάφορες στρατιωτικές στοές λόγω των συχνών μετακινήσεων των μελών τους.

Ο Smyth δεν παρέμεινε πολύ στα Ιόνια. Το Σύνταγμά του μετακινήθηκε μέσα στο 1865 στην Ιαπωνία. Εκεί υιοθετήθηκε στην αγγλική στοά Yokohama Νο. 1092. Σε τεύχος του 1868 του περιοδικού Freemason’s Magazine and Masonic Mirror γίνεται αναφορά στο συμπόσιο για την εορτή του Αγίου Ιωάννου που οργανώθηκε από τη στοά Yokohama στις 27 Δεκεμβρίου 1867 στην οποία ο Smyth εκτελούσε καθήκοντα Σεβασμίου λόγω απουσίας του Σεβασμίου της στοάς.
Τον Απρίλιο του 1868 το Σύνταγμα έφυγε από την Ιαπωνία για το Δουβλίνο. Στα τέλη του 1869 ο Smyth παραιτήθηκε από το 9ο Σύνταγμα. Την 1η Απριλίου 1870 διορίστηκε Λοχαγός στο 70ο Σύνταγμα το οποίο βρισκόταν τότε στην Ιρλανδία. Σύντομα το Σύνταγμα μετακινήθηκε στην Ινδία και εκεί λειτούργησε η Στρατιωτική Στοά του 70ου Συντάγματος Πεζικού στην περιοχή Punjab με αριθμό 770 υπό την Μεγάλη Στοά της Ιρλανδίας. Σε ετήσιο απολογισμό της 770 μεταξύ των πρώην Σεβασμίων αναφέρεται και ο Smyth ως πρώην Σεβάσμιος της 880 και με ημερομηνία εγκατάστασης 23 Σεπτεμβρίου 1861. Δηλαδή αντί για την κανονική ημερομηνία ανέφερε την ημερομηνία του Διπλώματος της στοάς. Η 770 δεν έζησε πολύ και αυτό οφείλεται στις συχνές μετακινήσεις των μελών της. Σε επιστολή του προς τη Μεγάλη Στοά της Ιρλανδίας με ημερομηνία 13 Σεπτεμβρίου 1874 ο Smyth ανακοινώνει ότι θα επιστραφεί το Δίπλωμα λόγω περιορισμού των μελών και υπογράφει ως πρώην Ταμίας της στοάς.

Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Ινδία ήταν ιδιαίτερα δραστήριος τεκτονικά και συνέβαλε στην ίδρυση αρκετών στοών. Η δραστηριότητά του αμείφθηκε με την εκλογή του σε διάφορα αξιώματα στην Περιφερειακή Μεγάλη Στοά του Punjab όπως Περιφερειακός Δεύτερος Διάκονος και Περιφερειακός Μέγας Πρώτος Επόπτης.
Με την επιστροφή του στην Αγγλία στις αρχές του 1875 ολοκληρώθηκε και η τεκτονική του δραστηριότητα. Το Νοέμβριο του 1875 βρισκόταν με απόσπαση ως Λοχαγός και Υπασπιστής στην 1η Εθνοφυλακή του Lanarkshire. Παρέμεινε στη θέση αυτή περίπου δύο χρόνια και πέθανε το 1879 σε ηλικία 45 ετών. Επισημαίνεται ότι η στρατιωτική του σταδιοδρομία ήταν απόλυτα ειρηνική –δεν συμμετείχε σε καμία μάχη. Η τεκτονική του σταδιοδρομία κάλυψε την Αγγλία, τα Ιόνια, την Ιαπωνία, την Ιρλανδία και την Ινδία σε χρονικό διάστημα 25 περίπου χρόνων.

Read More

Αστήρ της Ανατολής αρ880

Η ημερομηνία του Ιδρυτικού διπλώματος είναι 23 Σεπτεμβρίου 1861. Η επιστολή παραίτησης από τη Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας έχει ημερομηνία 14 Φεβρουαρίου 1862 και όπως είναι πασίγνωστο η εγκατάσταση έγινε στις 4 Μαρτίου 1862. Είναι λοιπόν καταφανές ότι πρώτα εξασφαλίστηκε η υπαγωγή υπό την ΗΜΣΤΑ και μετά έγινε η παραίτηση από τη Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας. Ως πρόσφατα δεν υπήρχαν τα έγγραφα που αναφέρονται στην αίτηση των αδελφών της Etoile προς την ΗΜΣΤΑ. Επίσης πολλοί ιστοριογραφούντες δήλωναν εμφατικά ότι η Αστηρ της Ανατολής είχε ιδρυθεί από άγγλους στρατιωτικούς που βρίσκονταν στη Ζάκυνθο και αυτό, κατά τη γνώμη τους, εξηγούσε γιατί απευθύνθηκαν στην Αγγλία.

Έχουν περάσει περισσότερα από δέκα χρόνια από τότε που παρουσίασα τα πρώτα στοιχεία σχετικά με την ίδρυση της στοάς στην επετηρίδα της Quatuor Coronati. Εκεί έδειξα ότι τα 39 άτομα που ‘υιοθετήθηκαν’ από τη νέα στοά προερχόντουσαν από την Etoile. Ήταν σαφές ότι τα μέλη του Πυθαγόρα 654, και ένα χρόνο μετά 447 σύμφωνα με τη νέα αρίθμηση, χρησιμοποιήθηκαν προκειμένου να εφαρμόσουν τα αγγλικά τυπικά εγκαθίδρυσης και σχεδόν αμέσως αποσύρθηκαν. Άλλωστε η ‘ομάδα εγκατάστασης’ αποτελείτο σχεδόν αποκλειστικά από τους εν ενεργεία αξιωματικούς της Πυθαγόρας ο δε πρώτος Σεβάσμιος παρέμεινε στη θέση του μόνο μερικούς μήνες.
Σχετικά πρόσφατα εντοπίστηκαν στα αρχεία της ΗΜΣΤΑ τα ελλείποντα έγγραφα από τη διαδικασία ίδρυσης του Αστέρα. Μεταξύ αυτών είναι και η αίτηση χορήγησης αδείας η οποία υπογράφεται από τον Charles Masterman Smyth, τον πρώτο Σεβάσμιο του Αστέρα.
Η ιδιόγραφη αίτηση με ημερομηνία 6 Αυγούστου 1861, συνοδεύεται από σημείωμα του Smyth με ημερομηνία 5 Αυγούστου 1861, στο οποίο γράφει:

Σύμφωνα με τις οδηγίες σας που περιλαμβάνονται στην επιστολή που μου απευθύνατε στις 17 Ιουνίου, εσωκλείω αίτηση υπογραφόμενη από τον απαραίτητο αριθμό τεκτόνων των οποίων τα ονόματα περιλαμβάνονται στα μητρώα της Μεγάλης Στοάς της Αγγλίας (sic), να τους επιτραπεί η ίδρυση νέας στοάς στη Ζάκυνθο υπό την αγγλική δικαιοδοσία ― την οποίαν παρακαλώ να θέσετε υπόψη του Σεβασμιοτάτου Μεγάλου Διδασκάλου. Οι υπογραφές ανήκουν σε αξιωματικούς του 9ου Συντάγματος και του Επιτελείου της Φρουράς και οι περισσότεροι και εγώ κατέχουμε αξιώματα στη στοά Πυθαγόρας (654) στην Κέρκυρα και δεδομένου ότι το Απόσπασμα δεν θα παραμείνει στη Ζάκυνθο για πολύ, θα μας υποχρεώσετε να αποστείλετε το σχετικό Δίπλωμα το συντομότερο δυνατό ώστε η νέα στοά να είναι σε πλήρη λειτουργία πριν απωλέσει ορισμένους από τους νέους αξιωματικούς της.

Στην επιστολή αναφέρεται ότι περισσότερα από πενήντα άτομα αναμένουν να υιοθετηθούν και ότι τα ονόματα των ιδρυτών καθώς και το δικό του ως Πρώτος Επόπτης περιλαμβάνονται στις καταστάσεις του Πυθαγόρα. Τα ονόματα των αιτούντων είναι τα ακόλουθα:

Smyth, Charles Masterman  MM & RA  Pythagoras 654
Late SW  Palatine 114
Piper, Chas. Christopher   MM & RA   Royal Kent Lodge of Antiquity 20
Late JW  Pythagoras 654
Lake, John Joseph  MM & RA  Portsmouth 717
Late IG & Actg. Sec. Pythagoras 654
Murphy, William Lawrence MM & RA  Royal Victoria Lodge 649
Nassau, New Providence, WI
Ridsdale, Errington MM   Pythagoras 654
Selby, Robert Grey MM & RA  Pythagoras 654
Donaldson Gipps, Henry Late JW Pythagoras 654
MM &RA Pythagoras 654

Όπως είναι γνωστό, από τον κατάλογο των παρόντων στην Εγκατάσταση, ορισμένοι από τους υπογράφοντες δεν παρέστησαν γιατί προφανώς είχαν στο μεταξύ μετατεθεί αλλού. Από το γράμμα του Smyth συνάγεται ότι είχε προηγηθεί αλληλογραφία οπωσδήποτε πριν τον Ιούνιο και πιθανότατα από την αρχή του 1861. Έτσι για ένα περίπου χρόνο γινόντουσαν οι προετοιμασίες και μόλις ελήφθη το Δίπλωμα ενημερώθηκαν και οι Γάλλοι.
Το όνομα της νέας στοάς ήταν καταφανής προσαρμογή του προηγούμενου ονόματος με προσθήκη της ‘ανατολής’. Έτσι η στοά ονομάστηκε Star of the East 1182. Η αλλαγή του αριθμού σε 880 που έγινε την επόμενη χρονιά οφειλόταν στη σύμπτυξη της αρίθμησης ώστε να καλυφθούν τα κενά από τις στοές που είχαν διαγραφεί για τον ένα ή άλλο λόγο από το μητρώο. Πρέπει να επισημανθεί ότι από το 1863 δεν έγινε άλλη σύμπτυξη και ούτε προβλέπεται να γίνει, παρά τον μεγάλο αριθμό των στοών που έχουν αφαιρεθεί από το μητρώο έκτοτε.
Για την μετέπειτα ιστορία της στοάς είτε δεν έχω να εισφέρω πρόσθετα στοιχεία πέρα από όσα περιλαμβάνονται στις κατά καιρούς ανακοινώσεις που έχουν γίνει εντός της στοάς, είτε κάποια σημεία αποτελούν, ακόμα και σήμερα, σημεία τριβής και θεωρώ ότι δεν είμαι ο κατάλληλος να ασχοληθώ με αυτά, έστω και αν έχω ικανές ενδείξεις στη διάθεσή μου. Απλώς ελπίζω ότι ο χρόνος θα επουλώσει οριστικά όλες τις εκδορές από τις τριβές και κάποια στιγμή θα καταγραφεί η πλήρης ιστορία.

Πρόσθετες παρατηρήσεις
Επιθυμώ, όμως, να επισημάνω με απλή αναφορά ένα ιστορικό στοιχείο, να θέσω ένα άλλο σε ευρύτερο πλαίσιο και τέλος να εισφέρω κάποιες πληροφορίες για τον πρώτο Σεβάσμιο της στοάς τον Charles Masterman Smyth.
Το πρώτο αφορά στην αντιμετώπιση από τη στοά της νέας πολιτικής πραγματικότητας με την ένταξη των Επτανήσων στην Ελληνική Πολιτεία το 1864. Αρχικά, βέβαια, δεν τέθηκε κάποιο πρόβλημα επιλογής μια που στην Ηπειρωτική Ελλάδα δεν λειτουργούσε τότε κάποια ελληνική τεκτονική δύναμη. Από τον επόμενο χρόνο, όμως, δημιουργήθηκαν οι πρώτες στοές στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις υπό την Μεγάλη Ανατολή της Ιταλίας και από το 1868 λειτουργούσε στοιχειωδώς και από το 1872 πλήρως, η Μεγάλη Ανατολή της Ελλάδος με πρώτο Μεγάλο Διδάσκαλο τον Δημήτριο Ροδοκανάκι. Τότε τόσο ο Αστέρας όσο και ο Φοίνικας στην Κέρκυρα επέλεξαν να παραμείνουν υπό την αιγίδα ο μεν πρώτος της ΗΜΣΤΑ ο δε δεύτερος της Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας. Όπως είναι γνωστό ο μεν Αστέρας διατήρησε και θα διατηρεί τη συμμετοχή του στην ΗΜΣΤΑ ο δε Φοίνικας, μετά από διάφορες εξελίξεις, αποφάσισε το Νοέμβριο του 1931 να υπαχθεί υπό τη Μεγάλη Ανατολή (σήμερα Μεγάλη Στοά) της Ελλάδος.

Το δεύτερο στοιχείο αφορά στη χρησιμοποιούμενη γλώσσα στις συνεδρίες. Όπως είναι γνωστό, τουλάχιστον κατά την ιδρυτική συνεδρία χρησιμοποιήθηκε η αγγλική γλώσσα δεδομένου ότι η ομάδα εγκατάστασης αποτελείτο μόνο από αγγλόφωνους. Πέντε χρόνια μετά στον εσωτερικό κανονισμό υπήρχε η πρόβλεψη ότι καθένας επιτρεπόταν να μιλάει τη γλώσσα που γνώριζε καλύτερα, αλλά οι εργασίες θα διεξάγονται στα ιταλικά και τα πρακτικά θα τηρούνται στην ίδια γλώσσα μια που ήταν η περισσότερο γνωστή γλώσσα από τους αδελφούς. Σε ειδικές περιπτώσεις ο Σεβάσμιος μπορούσε να χρησιμοποιήσει άλλη κατάλληλη γλώσσα. Η πρόβλεψη αυτή αναφερόταν σε περιπτώσεις μύησης αλλόγλωσσων. Το 1884 ο Εσωτερικός Κανονισμός τυπώνεται ελληνικά και αγγλικά και το σχετικό με τη γλώσσα άρθρο τονίζει ότι όλες οι εργασίες της στοάς πραγματοποιούνται στα ελληνικά εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις οπότε θα επιλέγεται η γλώσσα του μυούμενου. Τον επόμενο χρόνο, 1885, κυκλοφορεί ο πρώτος Εσωτερικός Κανονισμός αποκλειστικά στα ελληνικά και το σχετικό άρθρο αναφέρει: ‘Πάσαι αι εργασίαι της στοάς γίνονται Ελληνιστί εξαιρέσει εκτάκτου περιπτώσεως μυήσεως ανδρών αγνοούντων την Ελληνικήν, ότε επιτρέπεται η εν τη γλώσση αυτών μύησις’.
Εκ πρώτης όψεως και με άγνοια των ιστορικών τεκτονικών γεγονότων του τέλους του 19ου αιώνα, τα παραπάνω φαίνονται αυτονόητα και η αναφορά τους εκ μέρους μου δευτερεύουσα, διαδικαστική και όχι ιστορική, λεπτομέρεια. Μόλις, όμως, γίνει αναφορά στην περίπτωση της Κύπρου τότε το θέμα της γλώσσας αποκτά ιδιαίτερη σημασία.

Όπως είναι γνωστό η πρώτη στοά που ιδρύθηκε στην Κύπρο ήταν η St. Paul’s 2277 στη Λεμεσό το Νοέμβριο του 1888. Ενώ αρχικά η στοά προοριζόταν για τους άγγλους στρατιωτικούς που βρίσκονταν στη νήσο, μέσα στον πρώτο χρόνο λειτουργίας της στοάς ένας σημαντικός αριθμός των μελών ήσαν ελληνοκύπριοι. Κάποια στιγμή ζήτησαν λοιπόν είτε να επιτραπεί να χρησιμοποιείται και η ελληνική είτε να τους δοθεί άδεια να ιδρύσουν νέα στοά ελληνόφωνη. Και τα δύο αιτήματα απορρίφθηκαν από την ΗΜΣΤΑ και έτσι μετά από σειρά διαπραγματεύσεων που κράτησαν σχεδόν τρία χρόνια, το 1893 ιδρύθηκε η πρώτη αμιγώς ελληνική στοά υπό την Μεγάλη Ανατολή της Ελλάδος με την επωνυμία Ζήνων.

Βλέπουμε λοιπόν δύο διαφορετικές προσεγγίσεις. Στην περίπτωση του Αστέρα η ΗΜΣΤΑ αρχικά ενέκρινε τη χρήση της ιταλικής και μετά της ελληνικής, στη δε περίπτωση της Κύπρου δεν ενέκρινε καν την ίδρυση νέας ελληνόφωνης στοάς. Βέβαια υπάρχει μιά ειδοποιός διαφορά γιατί η μεν Ζάκυνθος, όταν έγινε η γλωσσική τροποποίηση, δεν αποτελούσε πλέον μέρος της αγγλικής κυριαρχίας ενώ η Κύπρος ήταν αποικία στην οποία ήθελαν να επιβάλουν τη χρήση της αγγλικής. Αργότερα, βέβαια, ιδρύθηκαν μέσα στην Αγγλία ξενόγλωσσες στοές (γαλλόφωνες, γερμανόφωνες, ιταλόφωνες ακόμα και ελληνόφωνες) αλλά τότε είχαν αλλάξει οι συσχετισμοί.
Στην μεν περίπτωση του Αστέρα η ‘ευελιξία’ στο θέμα της γλώσσας επέτρεψε στη στοά να έχει ευκολότερη διείσδυση στην περιοχή της, στη δε περίπτωση του Ζήνωνα η ‘αδιαλλαξία’ επέτρεψε τη εγκατάσταση του ελληνικού τεκτονισμού στην Κύπρο πολύ νωρίτερα από την ανεξαρτησία του νησιού. Έτσι πιστεύω ότι προσφυώς έχει αναφερθεί ότι με την ίδρυση του Ζήνωνα έγινε η τεκτονική ‘ένωση’ της Κύπρου με την Ελλάδα ήδη από το 1893.

Read More

Etoile

Etoile
Κάποια στιγμή μέσα στο 1858 διάφορα μέλη της Fenice Risorta αποφάσισαν να επαναδραστηριοποιηθούν. Σύμφωνα με πληροφορία που περιέχεται σε έκθεση της εποχής από τα γαλλικά αρχεία, αρχικά απευθύνθηκαν στη Μεγάλη Στοά της Νέας Υόρκης μετά από προτροπή του Αμερικανού Προξένου στο νησί, αλλά η αίτησή τους απορρίφθηκε. Επιχείρησα να επιβεβαιώσω αυτήν την πληροφορία με εκτεταμένη έρευνα στα αρχεία της Μεγάλης Στοάς της Νέας Υόρκης χωρίς αποτέλεσμα. Σε οποιαδήποτε περίπτωση μερικούς μήνες μετά απευθύνθηκαν στις 8 Φεβρουαρίου 1859 προς τον Πρίγκιπα Lucien Murat, Μεγάλο Διδάσκαλο της Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας, για επαναλειτουργία της Στοάς υπό την αιγίδα του. Έχω στη διάθεσή μου φωτοτυπία του σχετικού κειμένου το οποίο έχει στην επικεφαλίδα τη σφραγίδα της Fenice Risorta.

Η Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας ενέκρινε μεν την αίτηση αλλά ζήτησε η στοά να ονομασθεί Etoile, δηλαδή ‘Αστήρ’, ώστε να ‘λάμπει σαν αστέρι στην περιοχή’. Ο εγκριτικός πίνακας έχει ημερομηνία 3 Σεπτεμβρίου 1859. Η επίσημη εγκατάσταση της στοάς έγινε στις 6 Φεβρουαρίου 1860. Εδώ πρέπει να επισημανθεί ότι έχει αναφερθεί σαν ημερομηνία εγκατάστασης η 6 Δεκεμβρίου 1859 αλλά πρόκειται για άγνοια της μεθόδου χρονολόγησης τεκτονικών εγγράφων της εποχής. Στο πρακτικό της συνεδρίας, του οποίου διαθέτω αντίγραφο, αναφέρεται σαφώς 6η ημέρα του 12ου μήνα του τεκτονικού έτους 5859. Το τεκτονικό έτος υπολογιζόταν από την 1η Μαρτίου οπότε πρέπει να προσθέτουμε δύο μήνες για να έχουμε την κανονική ημερομηνία.

Η Etoile εργάζεται κανονικά για ένα περίπου χρόνο αλλά μετά εμφανίζονται διάφορα προβλήματα, αλλά μεν τοπικά και άλλα αφορούν στην Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας. Πηγή μας, μάλλον αυθεντική, για την επισήμανση των προβλημάτων είναι επιστολή του G. Delacour ο οποίος ήταν Μέγας Αντιπρόσωπος της Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας στην Etoile και στο Φοίνικα της Κέρκυρας, με ημερομηνία 5 Ιουνίου 1862, η οποία βρίσκεται στα γαλλικά αρχεία. Ο Delacour αναφέρει λοιπόν ότι η στοά δεχόταν πολλαπλές επιθέσεις από τοπικούς παράγοντες οι οποίες προσέβαλαν το κύρος των μελών της. Ο Delacour παραλείπει, για ευνόητους λόγους, να αναφέρει και τον δεύτερο λόγο δυσφορίας της στοάς δηλαδή την επέμβαση του Ναπολέοντα Γ’ στα εσωτερικά της Μεγάλης Ανατολής μετά από την απόπειρα δολοφονίας του από τον τέκτονα Felice Orsini. Το αυθόρμητο ερώτημα είναι για ποιό λόγο δεχόντουσαν επιθέσεις από τους τοπικούς παράγοντες. Μήπως άραγε οφείλονταν στο γεγονός ότι η στοά ήταν συνδεδεμένη με τη Γαλλία στην περίοδο της αγγλικής προστασίας; Κάτι τέτοιο φαίνεται εύλογο αν το συνδυάσουμε με το γεγονός ότι αντί να περιορίσουν την τεκτονική τους δραστηριότητα επιλέγουν να απευθυνθούν για υιοθεσία στην ΗΜΣΤΑ.

Τα μέλη της στοάς αποφασίζουν λοιπόν να απευθυνθούν στη ΗΜΣΤΑ για να τεθούν υπό την αιγίδα της. Όσοι έχουν αναφερθεί στην έναρξη δημιουργίας της σημερινής στοάς παρουσιάζουν στα κείμενά τους, ακόμα και στο έντυπο που κυκλοφόρησε το 1962 για τον εορτασμό των 100 χρόνων λειτουργίας, τρεις καίριες ημερομηνίες: Την ημερομηνία του ιδρυτικού διπλώματος, την ημερομηνία παραίτησης από τη Γαλλία και την ημερομηνία της ιδρυτικής συνεδρίας. Και ενώ και οι τρεις ημερομηνίες είναι αναμφισβήτητες κανείς ως τώρα δεν έχει προβληματιστεί από αυτές.
Αστήρ της Ανατολής 880 Η ημερομηνία του Ιδρυτικού διπλώματος είναι 23 Σεπτεμβρίου 1861. Η επιστολή παραίτησης από τη Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας έχει ημερομηνία 14 Φεβρουαρίου 1862 και όπως είναι πασίγνωστο η εγκατάσταση έγινε στις 4 Μαρτίου 1862. Είναι λοιπόν καταφανές ότι πρώτα εξασφαλίστηκε η υπαγωγή υπό την ΗΜΣΤΑ και μετά έγινε η παραίτηση από τη Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας. Ως πρόσφατα δεν υπήρχαν τα έγγραφα που αναφέρονται στην αίτηση των αδελφών της Etoile προς την ΗΜΣΤΑ. Επίσης πολλοί ιστοριογραφούντες δήλωναν εμφατικά ότι η Αστηρ της Ανατολής είχε ιδρυθεί από άγγλους στρατιωτικούς που βρίσκονταν στη Ζάκυνθο και αυτό, κατά τη γνώμη τους, εξηγούσε γιατί απευθύνθηκαν στην Αγγλία.

Έχουν περάσει περισσότερα από δέκα χρόνια από τότε που παρουσίασα τα πρώτα στοιχεία σχετικά με την ίδρυση της στοάς στην επετηρίδα της Quatuor Coronati. Εκεί έδειξα ότι τα 39 άτομα που ‘υιοθετήθηκαν’ από τη νέα στοά προερχόντουσαν από την Etoile. Ήταν σαφές ότι τα μέλη του Πυθαγόρα 654, και ένα χρόνο μετά 447 σύμφωνα με τη νέα αρίθμηση, χρησιμοποιήθηκαν προκειμένου να εφαρμόσουν τα αγγλικά τυπικά εγκαθίδρυσης και σχεδόν αμέσως αποσύρθηκαν. Άλλωστε η ‘ομάδα εγκατάστασης’ αποτελείτο σχεδόν αποκλειστικά από τους εν ενεργεία αξιωματικούς της Πυθαγόρας ο δε πρώτος Σεβάσμιος παρέμεινε στη θέση του μόνο μερικούς μήνες.
Σχετικά πρόσφατα εντοπίστηκαν στα αρχεία της ΗΜΣΤΑ τα ελλείποντα έγγραφα από τη διαδικασία ίδρυσης του Αστέρα. Μεταξύ αυτών είναι και η αίτηση χορήγησης αδείας η οποία υπογράφεται από τον Charles Masterman Smyth, τον πρώτο Σεβάσμιο του Αστέρα.
Η ιδιόγραφη αίτηση με ημερομηνία 6 Αυγούστου 1861, συνοδεύεται από σημείωμα του Smyth με ημερομηνία 5 Αυγούστου 1861, στο οποίο γράφει:
Σύμφωνα με τις οδηγίες σας που περιλαμβάνονται στην επιστολή που μου απευθύνατε στις 17 Ιουνίου, εσωκλείω αίτηση υπογραφόμενη από τον απαραίτητο αριθμό τεκτόνων των οποίων τα ονόματα περιλαμβάνονται στα μητρώα της Μεγάλης Στοάς της Αγγλίας (sic), να τους επιτραπεί η ίδρυση νέας στοάς στη Ζάκυνθο υπό την αγγλική δικαιοδοσία ― την οποίαν παρακαλώ να θέσετε υπόψη του Σεβασμιοτάτου Μεγάλου Διδασκάλου. Οι υπογραφές ανήκουν σε αξιωματικούς του 9ου Συντάγματος και του Επιτελείου της Φρουράς και οι περισσότεροι και εγώ κατέχουμε αξιώματα στη στοά Πυθαγόρας (654) στην Κέρκυρα και δεδομένου ότι το Απόσπασμα δεν θα παραμείνει στη Ζάκυνθο για πολύ, θα μας υποχρεώσετε να αποστείλετε το σχετικό Δίπλωμα το συντομότερο δυνατό ώστε η νέα στοά να είναι σε πλήρη λειτουργία πριν απωλέσει ορισμένους από τους νέους αξιωματικούς της.
Στην επιστολή αναφέρεται ότι περισσότερα από πενήντα άτομα αναμένουν να υιοθετηθούν και ότι τα ονόματα των ιδρυτών καθώς και το δικό του ως Πρώτος Επόπτης περιλαμβάνονται στις καταστάσεις του Πυθαγόρα. Τα ονόματα των αιτούντων είναι τα ακόλουθα:
Smyth, Charles Masterman  MM & RA  Pythagoras 654
  Late SW  Palatine 114
Piper, Chas. Christopher   MM & RA   Royal Kent Lodge of Antiquity 20
  Late JW  Pythagoras 654
Lake, John Joseph  MM & RA  Portsmouth 717
  Late IG & Actg. Sec. Pythagoras 654
Murphy, William Lawrence MM & RA  Royal Victoria Lodge 649
    Nassau, New Providence, WI
Ridsdale, Errington MM   Pythagoras 654
Selby, Robert Grey MM & RA  Pythagoras 654
Donaldson Gipps, Henry Late JW Pythagoras 654
  MM &RA Pythagoras 654
     Όπως είναι γνωστό, από τον κατάλογο των παρόντων στην Εγκατάσταση, ορισμένοι από τους υπογράφοντες δεν παρέστησαν γιατί προφανώς είχαν στο μεταξύ μετατεθεί αλλού. Από το γράμμα του Smyth συνάγεται ότι είχε προηγηθεί αλληλογραφία οπωσδήποτε πριν τον Ιούνιο και πιθανότατα από την αρχή του 1861. Έτσι για ένα περίπου χρόνο γινόντουσαν οι προετοιμασίες και μόλις ελήφθη το Δίπλωμα ενημερώθηκαν και οι Γάλλοι.
Το όνομα της νέας στοάς ήταν καταφανής προσαρμογή του προηγούμενου ονόματος με προσθήκη της ‘ανατολής’. Έτσι η στοά ονομάστηκε Star of the East 1182. Η αλλαγή του αριθμού σε 880 που έγινε την επόμενη χρονιά οφειλόταν στη σύμπτυξη της αρίθμησης ώστε να καλυφθούν τα κενά από τις στοές που είχαν διαγραφεί για τον ένα ή άλλο λόγο από το μητρώο. Πρέπει να επισημανθεί ότι από το 1863 δεν έγινε άλλη σύμπτυξη και ούτε προβλέπεται να γίνει, παρά τον μεγάλο αριθμό των στοών που έχουν αφαιρεθεί από το μητρώο έκτοτε.
Για την μετέπειτα ιστορία της στοάς είτε δεν έχω να εισφέρω πρόσθετα στοιχεία πέρα από όσα περιλαμβάνονται στις κατά καιρούς ανακοινώσεις που έχουν γίνει εντός της στοάς, είτε κάποια σημεία αποτελούν, ακόμα και σήμερα, σημεία τριβής και θεωρώ ότι δεν είμαι ο κατάλληλος να ασχοληθώ με αυτά, έστω και αν έχω ικανές ενδείξεις στη διάθεσή μου. Απλώς ελπίζω ότι ο χρόνος θα επουλώσει οριστικά όλες τις εκδορές από τις τριβές και κάποια στιγμή θα καταγραφεί η πλήρης ιστορία.
Πρόσθετες παρατηρήσεις Επιθυμώ, όμως, να επισημάνω με απλή αναφορά ένα ιστορικό στοιχείο, να θέσω ένα άλλο σε ευρύτερο πλαίσιο και τέλος να εισφέρω κάποιες πληροφορίες για τον πρώτο Σεβάσμιο της στοάς τον Charles Masterman Smyth.
Το πρώτο αφορά στην αντιμετώπιση από τη στοά της νέας πολιτικής πραγματικότητας με την ένταξη των Επτανήσων στην Ελληνική Πολιτεία το 1864. Αρχικά, βέβαια, δεν τέθηκε κάποιο πρόβλημα επιλογής μια που στην Ηπειρωτική Ελλάδα δεν λειτουργούσε τότε κάποια ελληνική τεκτονική δύναμη. Από τον επόμενο χρόνο, όμως, δημιουργήθηκαν οι πρώτες στοές στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις υπό την Μεγάλη Ανατολή της Ιταλίας και από το 1868 λειτουργούσε στοιχειωδώς και από το 1872 πλήρως, η Μεγάλη Ανατολή της Ελλάδος με πρώτο Μεγάλο Διδάσκαλο τον Δημήτριο Ροδοκανάκι. Τότε τόσο ο Αστέρας όσο και ο Φοίνικας στην Κέρκυρα επέλεξαν να παραμείνουν υπό την αιγίδα ο μεν πρώτος της ΗΜΣΤΑ ο δε δεύτερος της Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας. Όπως είναι γνωστό ο μεν Αστέρας διατήρησε και θα διατηρεί τη συμμετοχή του στην ΗΜΣΤΑ ο δε Φοίνικας, μετά από διάφορες εξελίξεις, αποφάσισε το Νοέμβριο του 1931 να υπαχθεί υπό τη Μεγάλη Ανατολή (σήμερα Μεγάλη Στοά) της Ελλάδος.

Το δεύτερο στοιχείο αφορά στη χρησιμοποιούμενη γλώσσα στις συνεδρίες. Όπως είναι γνωστό, τουλάχιστον κατά την ιδρυτική συνεδρία χρησιμοποιήθηκε η αγγλική γλώσσα δεδομένου ότι η ομάδα εγκατάστασης αποτελείτο μόνο από αγγλόφωνους. Πέντε χρόνια μετά στον εσωτερικό κανονισμό υπήρχε η πρόβλεψη ότι καθένας επιτρεπόταν να μιλάει τη γλώσσα που γνώριζε καλύτερα, αλλά οι εργασίες θα διεξάγονται στα ιταλικά και τα πρακτικά θα τηρούνται στην ίδια γλώσσα μια που ήταν η περισσότερο γνωστή γλώσσα από τους αδελφούς. Σε ειδικές περιπτώσεις ο Σεβάσμιος μπορούσε να χρησιμοποιήσει άλλη κατάλληλη γλώσσα. Η πρόβλεψη αυτή αναφερόταν σε περιπτώσεις μύησης αλλόγλωσσων. Το 1884 ο Εσωτερικός Κανονισμός τυπώνεται ελληνικά και αγγλικά και το σχετικό με τη γλώσσα άρθρο τονίζει ότι όλες οι εργασίες της στοάς πραγματοποιούνται στα ελληνικά εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις οπότε θα επιλέγεται η γλώσσα του μυούμενου. Τον επόμενο χρόνο, 1885, κυκλοφορεί ο πρώτος Εσωτερικός Κανονισμός αποκλειστικά στα ελληνικά και το σχετικό άρθρο αναφέρει: ‘Πάσαι αι εργασίαι της στοάς γίνονται Ελληνιστί εξαιρέσει εκτάκτου περιπτώσεως μυήσεως ανδρών αγνοούντων την Ελληνικήν, ότε επιτρέπεται η εν τη γλώσση αυτών μύησις’.
Εκ πρώτης όψεως και με άγνοια των ιστορικών τεκτονικών γεγονότων του τέλους του 19ου αιώνα, τα παραπάνω φαίνονται αυτονόητα και η αναφορά τους εκ μέρους μου δευτερεύουσα, διαδικαστική και όχι ιστορική, λεπτομέρεια. Μόλις, όμως, γίνει αναφορά στην περίπτωση της Κύπρου τότε το θέμα της γλώσσας αποκτά ιδιαίτερη σημασία.

Όπως είναι γνωστό η πρώτη στοά που ιδρύθηκε στην Κύπρο ήταν η St. Paul’s 2277 στη Λεμεσό το Νοέμβριο του 1888. Ενώ αρχικά η στοά προοριζόταν για τους άγγλους στρατιωτικούς που βρίσκονταν στη νήσο, μέσα στον πρώτο χρόνο λειτουργίας της στοάς ένας σημαντικός αριθμός των μελών ήσαν ελληνοκύπριοι. Κάποια στιγμή ζήτησαν λοιπόν είτε να επιτραπεί να χρησιμοποιείται και η ελληνική είτε να τους δοθεί άδεια να ιδρύσουν νέα στοά ελληνόφωνη. Και τα δύο αιτήματα απορρίφθηκαν από την ΗΜΣΤΑ και έτσι μετά από σειρά διαπραγματεύσεων που κράτησαν σχεδόν τρία χρόνια, το 1893 ιδρύθηκε η πρώτη αμιγώς ελληνική στοά υπό την Μεγάλη Ανατολή της Ελλάδος με την επωνυμία Ζήνων.

Βλέπουμε λοιπόν δύο διαφορετικές προσεγγίσεις. Στην περίπτωση του Αστέρα η ΗΜΣΤΑ αρχικά ενέκρινε τη χρήση της ιταλικής και μετά της ελληνικής, στη δε περίπτωση της Κύπρου δεν ενέκρινε καν την ίδρυση νέας ελληνόφωνης στοάς. Βέβαια υπάρχει μιά ειδοποιός διαφορά γιατί η μεν Ζάκυνθος, όταν έγινε η γλωσσική τροποποίηση, δεν αποτελούσε πλέον μέρος της αγγλικής κυριαρχίας ενώ η Κύπρος ήταν αποικία στην οποία ήθελαν να επιβάλουν τη χρήση της αγγλικής. Αργότερα, βέβαια, ιδρύθηκαν μέσα στην Αγγλία ξενόγλωσσες στοές (γαλλόφωνες, γερμανόφωνες, ιταλόφωνες ακόμα και ελληνόφωνες) αλλά τότε είχαν αλλάξει οι συσχετισμοί.
Στην μεν περίπτωση του Αστέρα η ‘ευελιξία’ στο θέμα της γλώσσας επέτρεψε στη στοά να έχει ευκολότερη διείσδυση στην περιοχή της, στη δε περίπτωση του Ζήνωνα η ‘αδιαλλαξία’ επέτρεψε τη εγκατάσταση του ελληνικού τεκτονισμού στην Κύπρο πολύ νωρίτερα από την ανεξαρτησία του νησιού. Έτσι πιστεύω ότι προσφυώς έχει αναφερθεί ότι με την ίδρυση του Ζήνωνα έγινε η τεκτονική ‘ένωση’ της Κύπρου με την Ελλάδα ήδη από το 1893.
  
Charles Masterman Smyth Κλείνοντας ας αφιερώσω λίγες γραμμές στον Charles Masterman Smyth τον πρώτο Σεβάσμιο του Αστέρα για τον οποίον, όσο γνωρίζω, δεν έχει γίνει ως σήμερα στη στοά κάποια αναλυτική αναφορά. Όπως είναι γνωστό ο Charles Masterman Smyth ήταν ο εγκαθιστών Σεβάσμιος της στοάς και παρέμεινε στη θέση του Σεβασμίου από την ημέρα της εγκατάστασης ως τις 6 Ιουλίου 1862. Πηγή των πληροφοριών μου είναι σχετικά πρόσφατη ανακοίνωση στην επετηρίδα της αγγλικής ερευνητικής στοάς Quatuor Coronati No. 2076.
Ο Smyth είχε μια σχετικά σύντομη ζωή αλλά μια εντονότατη τεκτονική σταδιοδρομία. Ο Smyth γεννήθηκε το 1834 και ήταν ο νεότερος γιός του Λοχαγού Thomas Smyth ο οποίος ανήκε στο 80ο Σύνταγμα Πεζικού και ο οποίος είχε γίνει τέκτονας ενώ υπηρετούσε στην Ινδία. Ο Smyth μυήθηκε στις 12 Οκτωβρίου 1854 στη στοά Palatine με αριθμό τότε 114, η οποία έδρευε στο Bishopwearmouth near Sunderland. Κατά τη μύησή του δεν είχε κλείσει ακόμα τα 21. Στις 15 Φεβρουαρίου 1855 κατατάχθηκε στην 5η Εθνοφυλακή της περιοχής West York. Ένα χρόνο μετά υιοθετήθηκε στη στοά Union η οποία τότε είχε τον αριθμό 287 στην Υόρκη. Στις 12 Δεκεμβρίου 1856 έκανε μετάταξη στον τακτικό στρατό στο 3ο Σύνταγμα Δυτικών Ινδιών. Στις 14 Μαΐου 1858 αγόρασε, όπως γινόταν τότε, το βαθμό του Υπολοχαγού και τοποθετήθηκε στο 9ο Σύνταγμα Πεζικού, το οποίο στις 30 Οκτωβρίου 1850 μετακινήθηκε στην Κέρκυρα. Όταν έφθασε στην Κέρκυρα υιοθετήθηκε στη στοά Πυθαγόρας στις 7 Δεκεμβρίου 1858.
Εικάζεται ότι η δραστηριοποίησή του για την ίδρυση του Αστέρα μπορεί να οφείλεται στην επιθυμία του να γίνει Σεβάσμιος κάτι που ήταν δύσκολο στις διάφορες στρατιωτικές στοές λόγω των συχνών μετακινήσεων των μελών τους.

Ο Smyth δεν παρέμεινε πολύ στα Ιόνια. Το Σύνταγμά του μετακινήθηκε μέσα στο 1865 στην Ιαπωνία. Εκεί υιοθετήθηκε στην αγγλική στοά Yokohama Νο. 1092. Σε τεύχος του 1868 του περιοδικού Freemason’s Magazine and Masonic Mirror γίνεται αναφορά στο συμπόσιο για την εορτή του Αγίου Ιωάννου που οργανώθηκε από τη στοά Yokohama στις 27 Δεκεμβρίου 1867 στην οποία ο Smyth εκτελούσε καθήκοντα Σεβασμίου λόγω απουσίας του Σεβασμίου της στοάς.
Τον Απρίλιο του 1868 το Σύνταγμα έφυγε από την Ιαπωνία για το Δουβλίνο. Στα τέλη του 1869 ο Smyth παραιτήθηκε από το 9ο Σύνταγμα. Την 1η Απριλίου 1870 διορίστηκε Λοχαγός στο 70ο Σύνταγμα το οποίο βρισκόταν τότε στην Ιρλανδία. Σύντομα το Σύνταγμα μετακινήθηκε στην Ινδία και εκεί λειτούργησε η Στρατιωτική Στοά του 70ου Συντάγματος Πεζικού στην περιοχή Punjab με αριθμό 770 υπό την Μεγάλη Στοά της Ιρλανδίας. Σε ετήσιο απολογισμό της 770 μεταξύ των πρώην Σεβασμίων αναφέρεται και ο Smyth ως πρώην Σεβάσμιος της 880 και με ημερομηνία εγκατάστασης 23 Σεπτεμβρίου 1861. Δηλαδή αντί για την κανονική ημερομηνία ανέφερε την ημερομηνία του Διπλώματος της στοάς. Η 770 δεν έζησε πολύ και αυτό οφείλεται στις συχνές μετακινήσεις των μελών της. Σε επιστολή του προς τη Μεγάλη Στοά της Ιρλανδίας με ημερομηνία 13 Σεπτεμβρίου 1874 ο Smyth ανακοινώνει ότι θα επιστραφεί το Δίπλωμα λόγω περιορισμού των μελών και υπογράφει ως πρώην Ταμίας της στοάς.

Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Ινδία ήταν ιδιαίτερα δραστήριος τεκτονικά και συνέβαλε στην ίδρυση αρκετών στοών. Η δραστηριότητά του αμείφθηκε με την εκλογή του σε διάφορα αξιώματα στην Περιφερειακή Μεγάλη Στοά του Punjab όπως Περιφερειακός Δεύτερος Διάκονος και Περιφερειακός Μέγας Πρώτος Επόπτης.
Με την επιστροφή του στην Αγγλία στις αρχές του 1875 ολοκληρώθηκε και η τεκτονική του δραστηριότητα. Το Νοέμβριο του 1875 βρισκόταν με απόσπαση ως Λοχαγός και Υπασπιστής στην 1η Εθνοφυλακή του Lanarkshire. Παρέμεινε στη θέση αυτή περίπου δύο χρόνια και πέθανε το 1879 σε ηλικία 45 ετών. Επισημαίνεται ότι η στρατιωτική του σταδιοδρομία ήταν απόλυτα ειρηνική –δεν συμμετείχε σε καμία μάχη. Η τεκτονική του σταδιοδρομία κάλυψε την Αγγλία, τα Ιόνια, την Ιαπωνία, την Ιρλανδία και την Ινδία σε χρονικό διάστημα 25 περίπου χρόνων.

Read More

Fenice Resorta

Fenice Risorta
Μετά από αυτή την αναγκαστικά μακροσκελή εισαγωγή είναι καιρός να ασχοληθώ με την ιστορία της στοάς Αστέρας της Ανατολής 880 υπό την Ηνωμένη Μεγάλη Στοά της Αγγλίας, μιάς στοάς με συνεχή παρουσία 141 χρόνων υπό το ίδιο όνομα και με συνολική ιστορία τουλάχιστον 220 χρόνων, αν συνυπολογιστεί η ιστορία των ‘προγόνων’ της στοάς, και αυτός ο συνυπολογισμός δεν αποτελεί ιστορική αυθαιρεσία όπως θα δειχθεί παρακάτω.

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω στη Ζάκυνθο λειτουργούσε τεκτονική στοά τουλάχιστον από το 1810 με την επωνυμία Φιλανθρωπία. Το γεγονός επιβεβαιώνεται από τα διασωθέντα διπλώματα μελών στα οποία υπογράφουν άτομα που εμφανίζονται ξανά το 1815 όταν με πρωτοβουλία του Διονυσίου Ρώμα ιδρύεται η στοά Αναγεννώμενος Φοίνιξ ή Fenice Risorta, όπως ήταν η ιταλική της ονομασία. Τα περισσότερα από τα διασωζόμενα διπλώματα της στοάς Φιλανθρωπία βρίσκονται στο αρχείο του Αστέρα. Το δίπλωμα του Ιωσήφ Λαγουιδάρα έχει ημερομηνία 25 Οκτωβρίου 1810. Άλλο δίπλωμα του Διονυσίου Βούλτζου έχει ημερομηνία 22 Φεβρουαρίου 1811. Στα διπλώματα δεν αναφέρεται κάποια ανώτατη αρχή (Μεγάλη Στοά) αλλά φέρονται να έχουν εκδοθεί από την ίδια τη στοά η οποία αναφέρεται απλώς ως ‘Σκωτική Στοά του Αγίου Ιωάννη της Ιερουσαλήμ’. Στη Φιλανθρωπία πρέπει να έγινε και η μύηση του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη. Παράλληλα η Φιλανθρωπία φαίνεται ότι λειτούργησε και ως ‘μητέρα στοά’ αφού το σωζόμενο ιδρυτικό δίπλωμα της στοάς Φιλαλήθεια της Αγίας Μαύρας (Λευκάδας) έχει εκδοθεί από τη Φιλανθρωπία στις 10 Οκτωβρίου 1812. Και αυτό το δίπλωμα, σύμφωνα με τις πληροφορίες μου, περιλαμβάνεται στη συλλογή διπλωμάτων του Αστέρα. Εδώ, παρενθετικά, θέλω να εκφράσω την ευχή κάποια στιγμή να πραγματοποιηθεί ειδική έκδοση από τον Αστέρα όπου να παρουσιαστούν όλα τα ελληνικού ενδιαφέροντος διπλώματα της συλλογής με έγχρωμες φωτογραφίες σε φυσικό μέγεθος και με μεταγραφή και μετάφραση των κειμένων.

Πιο πάνω έγινε αναφορά στο καθεστώς που επικρατούσε εκείνην την εποχή. Έτσι γίνεται κατανοητό ότι δεν αποτελεί μοναδικό φαινόμενο κάποια στοά να λειτουργεί αυτοδύναμα και να υπάγεται μεταγενέστερα υπό κάποια Μεγάλη Στοά ή Ανατολή. Ειδικά για τη Fenice Risorta είναι εύλογο ότι την εποχή της σύστασής της στη Γαλλία υπήρχαν οι προτεραιότητες των ναπολεοντίων πολέμων και έτσι, ακόμα και αν έκαναν αίτηση αναγνώρισης, να μην μπόρεσαν να λάβουν νομιμοποίηση.

Στα διασωζόμενα πρακτικά της στοάς τα οποία φυλάσσονται στη βιβλιοθήκη του Αστέρα υπάρχει στο πρώτο πρακτικό με ημερομηνία 18 Μαΐου 1815, δήλωση του Ρώμα:

‘…υπήρχε πάλαι ποτέ Τεκτονική Στοά ιδρυθείσα παρά του Αδ.?. Cassini, Μεγάλου Επιθεωρητού Αντιπροσώπου του Σκωτικού Τύπου, των επανασυσταθεισών Στοών. Ότι η Στοά αυτή δεν ηδυνήθη, ή δεν εσκέφθη να λάβη τα δικαιώματά της από τας Σκωτικάς Αρχάς, ως έδει. Ότι η Στοά ειργάσθη επί πολλά έτη άνευ αδείας. Ότι τώρα διέκοψε και εσταμάτησε τας εργασίας επί πολλά έτη. Ότι προσεκλήθησαν παρά των Μελών της και Υιών να επαναλάβη εργασίαν αύτη ήνοιξεν και ειργάσθη κατά διάφορον και ξεχωριστόν Τύπον. Ότι από ταύτην την ακαταλληλότητα διάφοροι άλλαι ανωμαλίαι ηκολούθησαν. Ότι πολλοί βαθμοί εδόθησαν παρ’ αυτής διά διαφόρων Τύπων με αξιοσημείωτον σύγχυσιν.’, Έτσι τόνιζε ο Ρώμας ‘παρεκινήσαμεν να εύρουν Στοάν κατά παράκλησιν, βάσει εντολής και της Γαληνοτάτης Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας, υιοθετηθείσης παρά της του Σκωτικού Φιλοσοφικού Τύπου μέσω και διά των καλών υπηρεσιών της Σεπτής Μητρός Στοάς υπό το διακριτικό όνομα ‘Beneficenza Filogenia Riunite’ εις την Ανατολήν της Κερκύρας.’.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι, εφόσον η αναφορά του Ρώμα είναι ιστορικά ορθή, τότε η πρώτη στοά στη Ζάκυνθο θα πρέπει να ιδρύθηκε οπωσδήποτε πριν το 1784 που είναι η ημερομηνία θανάτου του Cassini. Έτσι λοιπόν τεκμηριώνεται η παραπάνω αναφορά μου για ιστορία τουλάχιστον 220 χρόνων.
Οι αξιωματικοί οι οποίοι εκλέχθηκαν στη δεύτερη συνεδρία που πραγματοποιήθηκε στις 23 Μαΐου 1815 ήσαν οι: Ιωάννης Σιγούρος-Δεσύλλας, Σεβάσμιος? Ανδρέας Κομιώτης, Επίτιμος Σεβάσμιος? Ιωσήφ Λαγουιδάρας, Πρώτος Επόπτης? Αντώνιος Σανδρίνης, Δεύτερος Επόπτης? Λορέντζος Μερκάτης, Γραμματέας? Γεώργιος Βαλσάμος, Ρήτορας? Φραγκίσκος Λούζης, Ταμίας? Γεώργιος Κουερίνος, Οικονόμος? Θωμάς Στάπλεϋ, Ελεονόμος και Κωνσταντίνος Δραγώνας, Τελετάρχης.

Με τον κίνδυνο της κουραστικής επανάληψης, επισημαίνω πρώτον ότι η στοά της Κερκύρας λειτούργησε στην περίπτωση σαν ‘μητρική στοά’ σύμφωνα με τα δεδομένα της εποχής που περιγράφηκαν παραπάνω και δεύτερον ότι ο Ρώμας δεν επικαλείται ιδιαίτερες εξουσίες σαν Μεγάλος Διδάσκαλος προκειμένου να προβεί στην ίδρυση της στοάς, αλλά απλώς αναφέρει ότι ζήτησε και πήρε εξουσιοδότηση από την Κερκυραϊκή Αρχή. Αν δεν κάνω λάθος, στο αρχείο του Αστέρα βρίσκεται και το ιδρυτικό δίπλωμα της Fenice Risorta το οποίο εκδόθηκε στις 2 Αυγούστου 1815 από τη Radunanza Generale e Centrale Massonica de la Grecia δηλαδή ουσιαστικά από τη Bienfaisance et Philogenie σαν Μητρική Περιφερειακή Στοά.

Όπως είναι γνωστό το βιβλίο των πρακτικών της Fenice Risorta καλύπτει την περίοδο από την ίδρυση μέχρι το Νοέμβριο του 1820 και μετά υπάρχει ένα σημαντικό κενό δεδομένου ότι το επόμενο πρακτικό είναι του Φεβρουαρίου του 1832. Σε αυτό το πρακτικό (σελ. 137) αναφέρεται: ‘Διακοπεισών επί τινα χρόνον και δια γνωστούς λόγους των εργασιών του Αναγεννωμένου Φοίνικος, συνεκλήθη σήμερον εις κανονικόν τόπον συνέλευσις’. Τρεις σελίδες πιο κάτω στα πρακτικά αναγράφεται σύσταση του αδ. Δραγώνα να συγκεντρωθεί το διάσπαρτο αρχείο της στοάς. Είναι προφανές ότι τα προηγούμενα αποτελούν έμμεση αναφορά στο γεγονός ότι στα χρόνια της Επανάστασης οι αδελφοί είχαν άλλες προτεραιότητες. Η δε αναφορά στα διασπαρμένα αρχεία πρέπει να αναφέρεται στο γεγονός ότι πολλά αρχεία της στοάς και ιδιαίτερα εκείνα που αποκάλυπταν την επαναστατική δραστηριότητα αδελφών, είχαν φυγαδευθεί κατά καιρούς προκειμένου να διασωθούν. Είναι γνωστή άλλωστε η ιστορία του Ρώμα και του Patrick Ross καθώς και η περίπτωση του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη που έκρυψε διάφορα έγγραφα στη σέλα του αλόγου του.

Απ’ ό,τι γνωρίζω τα πρακτικά καλύπτουν την εποχή ως το 1848. Υπάρχει, όμως, το τεκτονικό δίπλωμα του Σπυρίδωνα Δημητρόπουλου το οποίο έχει εκδοθεί από τη Fenice Risorta με ημερομηνία 20 Φεβρουαρίου 1853. Δεν γνωρίζω αν υπάρχουν μεταγενέστερα κείμενα ή άλλα τεκμήρια, γνωρίζω όμως ότι, για απροσδιόριστους λόγους, η λειτουργία της στοάς ατόνησε και μεσολάβησε ένα άγνωστο διάστημα χωρίς ουσιαστική τεκτονική δραστηριότητα.
Etoile Κάποια στιγμή μέσα στο 1858 διάφορα μέλη της Fenice Risorta αποφάσισαν να επαναδραστηριοποιηθούν. Σύμφωνα με πληροφορία που περιέχεται σε έκθεση της εποχής από τα γαλλικά αρχεία, αρχικά απευθύνθηκαν στη Μεγάλη Στοά της Νέας Υόρκης μετά από προτροπή του Αμερικανού Προξένου στο νησί, αλλά η αίτησή τους απορρίφθηκε. Επιχείρησα να επιβεβαιώσω αυτήν την πληροφορία με εκτεταμένη έρευνα στα αρχεία της Μεγάλης Στοάς της Νέας Υόρκης χωρίς αποτέλεσμα. Σε οποιαδήποτε περίπτωση μερικούς μήνες μετά απευθύνθηκαν στις 8 Φεβρουαρίου 1859 προς τον Πρίγκιπα Lucien Murat, Μεγάλο Διδάσκαλο της Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας, για επαναλειτουργία της Στοάς υπό την αιγίδα του. Έχω στη διάθεσή μου φωτοτυπία του σχετικού κειμένου το οποίο έχει στην επικεφαλίδα τη σφραγίδα της Fenice Risorta.

Η Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας ενέκρινε μεν την αίτηση αλλά ζήτησε η στοά να ονομασθεί Etoile, δηλαδή ‘Αστήρ’, ώστε να ‘λάμπει σαν αστέρι στην περιοχή’. Ο εγκριτικός πίνακας έχει ημερομηνία 3 Σεπτεμβρίου 1859. Η επίσημη εγκατάσταση της στοάς έγινε στις 6 Φεβρουαρίου 1860. Εδώ πρέπει να επισημανθεί ότι έχει αναφερθεί σαν ημερομηνία εγκατάστασης η 6 Δεκεμβρίου 1859 αλλά πρόκειται για άγνοια της μεθόδου χρονολόγησης τεκτονικών εγγράφων της εποχής. Στο πρακτικό της συνεδρίας, του οποίου διαθέτω αντίγραφο, αναφέρεται σαφώς 6η ημέρα του 12ου μήνα του τεκτονικού έτους 5859. Το τεκτονικό έτος υπολογιζόταν από την 1η Μαρτίου οπότε πρέπει να προσθέτουμε δύο μήνες για να έχουμε την κανονική ημερομηνία.

Η Etoile εργάζεται κανονικά για ένα περίπου χρόνο αλλά μετά εμφανίζονται διάφορα προβλήματα, αλλά μεν τοπικά και άλλα αφορούν στην Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας. Πηγή μας, μάλλον αυθεντική, για την επισήμανση των προβλημάτων είναι επιστολή του G. Delacour ο οποίος ήταν Μέγας Αντιπρόσωπος της Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας στην Etoile και στο Φοίνικα της Κέρκυρας, με ημερομηνία 5 Ιουνίου 1862, η οποία βρίσκεται στα γαλλικά αρχεία. Ο Delacour αναφέρει λοιπόν ότι η στοά δεχόταν πολλαπλές επιθέσεις από τοπικούς παράγοντες οι οποίες προσέβαλαν το κύρος των μελών της. Ο Delacour παραλείπει, για ευνόητους λόγους, να αναφέρει και τον δεύτερο λόγο δυσφορίας της στοάς δηλαδή την επέμβαση του Ναπολέοντα Γ’ στα εσωτερικά της Μεγάλης Ανατολής μετά από την απόπειρα δολοφονίας του από τον τέκτονα Felice Orsini. Το αυθόρμητο ερώτημα είναι για ποιό λόγο δεχόντουσαν επιθέσεις από τους τοπικούς παράγοντες. Μήπως άραγε οφείλονταν στο γεγονός ότι η στοά ήταν συνδεδεμένη με τη Γαλλία στην περίοδο της αγγλικής προστασίας; Κάτι τέτοιο φαίνεται εύλογο αν το συνδυάσουμε με το γεγονός ότι αντί να περιορίσουν την τεκτονική τους δραστηριότητα επιλέγουν να απευθυνθούν για υιοθεσία στην ΗΜΣΤΑ.

Τα μέλη της στοάς αποφασίζουν λοιπόν να απευθυνθούν στη ΗΜΣΤΑ για να τεθούν υπό την αιγίδα της. Όσοι έχουν αναφερθεί στην έναρξη δημιουργίας της σημερινής στοάς παρουσιάζουν στα κείμενά τους, ακόμα και στο έντυπο που κυκλοφόρησε το 1962 για τον εορτασμό των 100 χρόνων λειτουργίας, τρεις καίριες ημερομηνίες: Την ημερομηνία του ιδρυτικού διπλώματος, την ημερομηνία παραίτησης από τη Γαλλία και την ημερομηνία της ιδρυτικής συνεδρίας. Και ενώ και οι τρεις ημερομηνίες είναι αναμφισβήτητες κανείς ως τώρα δεν έχει προβληματιστεί από αυτές.
Αστήρ της Ανατολής 880 Η ημερομηνία του Ιδρυτικού διπλώματος είναι 23 Σεπτεμβρίου 1861. Η επιστολή παραίτησης από τη Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας έχει ημερομηνία 14 Φεβρουαρίου 1862 και όπως είναι πασίγνωστο η εγκατάσταση έγινε στις 4 Μαρτίου 1862. Είναι λοιπόν καταφανές ότι πρώτα εξασφαλίστηκε η υπαγωγή υπό την ΗΜΣΤΑ και μετά έγινε η παραίτηση από τη Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας. Ως πρόσφατα δεν υπήρχαν τα έγγραφα που αναφέρονται στην αίτηση των αδελφών της Etoile προς την ΗΜΣΤΑ. Επίσης πολλοί ιστοριογραφούντες δήλωναν εμφατικά ότι η Αστηρ της Ανατολής είχε ιδρυθεί από άγγλους στρατιωτικούς που βρίσκονταν στη Ζάκυνθο και αυτό, κατά τη γνώμη τους, εξηγούσε γιατί απευθύνθηκαν στην Αγγλία.

Έχουν περάσει περισσότερα από δέκα χρόνια από τότε που παρουσίασα τα πρώτα στοιχεία σχετικά με την ίδρυση της στοάς στην επετηρίδα της Quatuor Coronati. Εκεί έδειξα ότι τα 39 άτομα που ‘υιοθετήθηκαν’ από τη νέα στοά προερχόντουσαν από την Etoile. Ήταν σαφές ότι τα μέλη του Πυθαγόρα 654, και ένα χρόνο μετά 447 σύμφωνα με τη νέα αρίθμηση, χρησιμοποιήθηκαν προκειμένου να εφαρμόσουν τα αγγλικά τυπικά εγκαθίδρυσης και σχεδόν αμέσως αποσύρθηκαν. Άλλωστε η ‘ομάδα εγκατάστασης’ αποτελείτο σχεδόν αποκλειστικά από τους εν ενεργεία αξιωματικούς της Πυθαγόρας ο δε πρώτος Σεβάσμιος παρέμεινε στη θέση του μόνο μερικούς μήνες.
Σχετικά πρόσφατα εντοπίστηκαν στα αρχεία της ΗΜΣΤΑ τα ελλείποντα έγγραφα από τη διαδικασία ίδρυσης του Αστέρα. Μεταξύ αυτών είναι και η αίτηση χορήγησης αδείας η οποία υπογράφεται από τον Charles Masterman Smyth, τον πρώτο Σεβάσμιο του Αστέρα.
Η ιδιόγραφη αίτηση με ημερομηνία 6 Αυγούστου 1861, συνοδεύεται από σημείωμα του Smyth με ημερομηνία 5 Αυγούστου 1861, στο οποίο γράφει:
Σύμφωνα με τις οδηγίες σας που περιλαμβάνονται στην επιστολή που μου απευθύνατε στις 17 Ιουνίου, εσωκλείω αίτηση υπογραφόμενη από τον απαραίτητο αριθμό τεκτόνων των οποίων τα ονόματα περιλαμβάνονται στα μητρώα της Μεγάλης Στοάς της Αγγλίας (sic), να τους επιτραπεί η ίδρυση νέας στοάς στη Ζάκυνθο υπό την αγγλική δικαιοδοσία ― την οποίαν παρακαλώ να θέσετε υπόψη του Σεβασμιοτάτου Μεγάλου Διδασκάλου. Οι υπογραφές ανήκουν σε αξιωματικούς του 9ου Συντάγματος και του Επιτελείου της Φρουράς και οι περισσότεροι και εγώ κατέχουμε αξιώματα στη στοά Πυθαγόρας (654) στην Κέρκυρα και δεδομένου ότι το Απόσπασμα δεν θα παραμείνει στη Ζάκυνθο για πολύ, θα μας υποχρεώσετε να αποστείλετε το σχετικό Δίπλωμα το συντομότερο δυνατό ώστε η νέα στοά να είναι σε πλήρη λειτουργία πριν απωλέσει ορισμένους από τους νέους αξιωματικούς της.
Στην επιστολή αναφέρεται ότι περισσότερα από πενήντα άτομα αναμένουν να υιοθετηθούν και ότι τα ονόματα των ιδρυτών καθώς και το δικό του ως Πρώτος Επόπτης περιλαμβάνονται στις καταστάσεις του Πυθαγόρα. Τα ονόματα των αιτούντων είναι τα ακόλουθα:
Smyth, Charles Masterman  MM & RA  Pythagoras 654
  Late SW  Palatine 114
Piper, Chas. Christopher   MM & RA   Royal Kent Lodge of Antiquity 20
  Late JW  Pythagoras 654
Lake, John Joseph  MM & RA  Portsmouth 717
  Late IG & Actg. Sec. Pythagoras 654
Murphy, William Lawrence MM & RA  Royal Victoria Lodge 649
    Nassau, New Providence, WI
Ridsdale, Errington MM   Pythagoras 654
Selby, Robert Grey MM & RA  Pythagoras 654
Donaldson Gipps, Henry Late JW Pythagoras 654
  MM &RA Pythagoras 654
     Όπως είναι γνωστό, από τον κατάλογο των παρόντων στην Εγκατάσταση, ορισμένοι από τους υπογράφοντες δεν παρέστησαν γιατί προφανώς είχαν στο μεταξύ μετατεθεί αλλού. Από το γράμμα του Smyth συνάγεται ότι είχε προηγηθεί αλληλογραφία οπωσδήποτε πριν τον Ιούνιο και πιθανότατα από την αρχή του 1861. Έτσι για ένα περίπου χρόνο γινόντουσαν οι προετοιμασίες και μόλις ελήφθη το Δίπλωμα ενημερώθηκαν και οι Γάλλοι.
Το όνομα της νέας στοάς ήταν καταφανής προσαρμογή του προηγούμενου ονόματος με προσθήκη της ‘ανατολής’. Έτσι η στοά ονομάστηκε Star of the East 1182. Η αλλαγή του αριθμού σε 880 που έγινε την επόμενη χρονιά οφειλόταν στη σύμπτυξη της αρίθμησης ώστε να καλυφθούν τα κενά από τις στοές που είχαν διαγραφεί για τον ένα ή άλλο λόγο από το μητρώο. Πρέπει να επισημανθεί ότι από το 1863 δεν έγινε άλλη σύμπτυξη και ούτε προβλέπεται να γίνει, παρά τον μεγάλο αριθμό των στοών που έχουν αφαιρεθεί από το μητρώο έκτοτε.
Για την μετέπειτα ιστορία της στοάς είτε δεν έχω να εισφέρω πρόσθετα στοιχεία πέρα από όσα περιλαμβάνονται στις κατά καιρούς ανακοινώσεις που έχουν γίνει εντός της στοάς, είτε κάποια σημεία αποτελούν, ακόμα και σήμερα, σημεία τριβής και θεωρώ ότι δεν είμαι ο κατάλληλος να ασχοληθώ με αυτά, έστω και αν έχω ικανές ενδείξεις στη διάθεσή μου. Απλώς ελπίζω ότι ο χρόνος θα επουλώσει οριστικά όλες τις εκδορές από τις τριβές και κάποια στιγμή θα καταγραφεί η πλήρης ιστορία.
Πρόσθετες παρατηρήσεις Επιθυμώ, όμως, να επισημάνω με απλή αναφορά ένα ιστορικό στοιχείο, να θέσω ένα άλλο σε ευρύτερο πλαίσιο και τέλος να εισφέρω κάποιες πληροφορίες για τον πρώτο Σεβάσμιο της στοάς τον Charles Masterman Smyth.
Το πρώτο αφορά στην αντιμετώπιση από τη στοά της νέας πολιτικής πραγματικότητας με την ένταξη των Επτανήσων στην Ελληνική Πολιτεία το 1864. Αρχικά, βέβαια, δεν τέθηκε κάποιο πρόβλημα επιλογής μια που στην Ηπειρωτική Ελλάδα δεν λειτουργούσε τότε κάποια ελληνική τεκτονική δύναμη. Από τον επόμενο χρόνο, όμως, δημιουργήθηκαν οι πρώτες στοές στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις υπό την Μεγάλη Ανατολή της Ιταλίας και από το 1868 λειτουργούσε στοιχειωδώς και από το 1872 πλήρως, η Μεγάλη Ανατολή της Ελλάδος με πρώτο Μεγάλο Διδάσκαλο τον Δημήτριο Ροδοκανάκι. Τότε τόσο ο Αστέρας όσο και ο Φοίνικας στην Κέρκυρα επέλεξαν να παραμείνουν υπό την αιγίδα ο μεν πρώτος της ΗΜΣΤΑ ο δε δεύτερος της Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας. Όπως είναι γνωστό ο μεν Αστέρας διατήρησε και θα διατηρεί τη συμμετοχή του στην ΗΜΣΤΑ ο δε Φοίνικας, μετά από διάφορες εξελίξεις, αποφάσισε το Νοέμβριο του 1931 να υπαχθεί υπό τη Μεγάλη Ανατολή (σήμερα Μεγάλη Στοά) της Ελλάδος.

Το δεύτερο στοιχείο αφορά στη χρησιμοποιούμενη γλώσσα στις συνεδρίες. Όπως είναι γνωστό, τουλάχιστον κατά την ιδρυτική συνεδρία χρησιμοποιήθηκε η αγγλική γλώσσα δεδομένου ότι η ομάδα εγκατάστασης αποτελείτο μόνο από αγγλόφωνους. Πέντε χρόνια μετά στον εσωτερικό κανονισμό υπήρχε η πρόβλεψη ότι καθένας επιτρεπόταν να μιλάει τη γλώσσα που γνώριζε καλύτερα, αλλά οι εργασίες θα διεξάγονται στα ιταλικά και τα πρακτικά θα τηρούνται στην ίδια γλώσσα μια που ήταν η περισσότερο γνωστή γλώσσα από τους αδελφούς. Σε ειδικές περιπτώσεις ο Σεβάσμιος μπορούσε να χρησιμοποιήσει άλλη κατάλληλη γλώσσα. Η πρόβλεψη αυτή αναφερόταν σε περιπτώσεις μύησης αλλόγλωσσων. Το 1884 ο Εσωτερικός Κανονισμός τυπώνεται ελληνικά και αγγλικά και το σχετικό με τη γλώσσα άρθρο τονίζει ότι όλες οι εργασίες της στοάς πραγματοποιούνται στα ελληνικά εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις οπότε θα επιλέγεται η γλώσσα του μυούμενου. Τον επόμενο χρόνο, 1885, κυκλοφορεί ο πρώτος Εσωτερικός Κανονισμός αποκλειστικά στα ελληνικά και το σχετικό άρθρο αναφέρει: ‘Πάσαι αι εργασίαι της στοάς γίνονται Ελληνιστί εξαιρέσει εκτάκτου περιπτώσεως μυήσεως ανδρών αγνοούντων την Ελληνικήν, ότε επιτρέπεται η εν τη γλώσση αυτών μύησις’.
Εκ πρώτης όψεως και με άγνοια των ιστορικών τεκτονικών γεγονότων του τέλους του 19ου αιώνα, τα παραπάνω φαίνονται αυτονόητα και η αναφορά τους εκ μέρους μου δευτερεύουσα, διαδικαστική και όχι ιστορική, λεπτομέρεια. Μόλις, όμως, γίνει αναφορά στην περίπτωση της Κύπρου τότε το θέμα της γλώσσας αποκτά ιδιαίτερη σημασία.

Όπως είναι γνωστό η πρώτη στοά που ιδρύθηκε στην Κύπρο ήταν η St. Paul’s 2277 στη Λεμεσό το Νοέμβριο του 1888. Ενώ αρχικά η στοά προοριζόταν για τους άγγλους στρατιωτικούς που βρίσκονταν στη νήσο, μέσα στον πρώτο χρόνο λειτουργίας της στοάς ένας σημαντικός αριθμός των μελών ήσαν ελληνοκύπριοι. Κάποια στιγμή ζήτησαν λοιπόν είτε να επιτραπεί να χρησιμοποιείται και η ελληνική είτε να τους δοθεί άδεια να ιδρύσουν νέα στοά ελληνόφωνη. Και τα δύο αιτήματα απορρίφθηκαν από την ΗΜΣΤΑ και έτσι μετά από σειρά διαπραγματεύσεων που κράτησαν σχεδόν τρία χρόνια, το 1893 ιδρύθηκε η πρώτη αμιγώς ελληνική στοά υπό την Μεγάλη Ανατολή της Ελλάδος με την επωνυμία Ζήνων.

Βλέπουμε λοιπόν δύο διαφορετικές προσεγγίσεις. Στην περίπτωση του Αστέρα η ΗΜΣΤΑ αρχικά ενέκρινε τη χρήση της ιταλικής και μετά της ελληνικής, στη δε περίπτωση της Κύπρου δεν ενέκρινε καν την ίδρυση νέας ελληνόφωνης στοάς. Βέβαια υπάρχει μιά ειδοποιός διαφορά γιατί η μεν Ζάκυνθος, όταν έγινε η γλωσσική τροποποίηση, δεν αποτελούσε πλέον μέρος της αγγλικής κυριαρχίας ενώ η Κύπρος ήταν αποικία στην οποία ήθελαν να επιβάλουν τη χρήση της αγγλικής. Αργότερα, βέβαια, ιδρύθηκαν μέσα στην Αγγλία ξενόγλωσσες στοές (γαλλόφωνες, γερμανόφωνες, ιταλόφωνες ακόμα και ελληνόφωνες) αλλά τότε είχαν αλλάξει οι συσχετισμοί.
Στην μεν περίπτωση του Αστέρα η ‘ευελιξία’ στο θέμα της γλώσσας επέτρεψε στη στοά να έχει ευκολότερη διείσδυση στην περιοχή της, στη δε περίπτωση του Ζήνωνα η ‘αδιαλλαξία’ επέτρεψε τη εγκατάσταση του ελληνικού τεκτονισμού στην Κύπρο πολύ νωρίτερα από την ανεξαρτησία του νησιού. Έτσι πιστεύω ότι προσφυώς έχει αναφερθεί ότι με την ίδρυση του Ζήνωνα έγινε η τεκτονική ‘ένωση’ της Κύπρου με την Ελλάδα ήδη από το 1893.
  
Charles Masterman Smyth Κλείνοντας ας αφιερώσω λίγες γραμμές στον Charles Masterman Smyth τον πρώτο Σεβάσμιο του Αστέρα για τον οποίον, όσο γνωρίζω, δεν έχει γίνει ως σήμερα στη στοά κάποια αναλυτική αναφορά. Όπως είναι γνωστό ο Charles Masterman Smyth ήταν ο εγκαθιστών Σεβάσμιος της στοάς και παρέμεινε στη θέση του Σεβασμίου από την ημέρα της εγκατάστασης ως τις 6 Ιουλίου 1862. Πηγή των πληροφοριών μου είναι σχετικά πρόσφατη ανακοίνωση στην επετηρίδα της αγγλικής ερευνητικής στοάς Quatuor Coronati No. 2076.
Ο Smyth είχε μια σχετικά σύντομη ζωή αλλά μια εντονότατη τεκτονική σταδιοδρομία. Ο Smyth γεννήθηκε το 1834 και ήταν ο νεότερος γιός του Λοχαγού Thomas Smyth ο οποίος ανήκε στο 80ο Σύνταγμα Πεζικού και ο οποίος είχε γίνει τέκτονας ενώ υπηρετούσε στην Ινδία. Ο Smyth μυήθηκε στις 12 Οκτωβρίου 1854 στη στοά Palatine με αριθμό τότε 114, η οποία έδρευε στο Bishopwearmouth near Sunderland. Κατά τη μύησή του δεν είχε κλείσει ακόμα τα 21. Στις 15 Φεβρουαρίου 1855 κατατάχθηκε στην 5η Εθνοφυλακή της περιοχής West York. Ένα χρόνο μετά υιοθετήθηκε στη στοά Union η οποία τότε είχε τον αριθμό 287 στην Υόρκη. Στις 12 Δεκεμβρίου 1856 έκανε μετάταξη στον τακτικό στρατό στο 3ο Σύνταγμα Δυτικών Ινδιών. Στις 14 Μαΐου 1858 αγόρασε, όπως γινόταν τότε, το βαθμό του Υπολοχαγού και τοποθετήθηκε στο 9ο Σύνταγμα Πεζικού, το οποίο στις 30 Οκτωβρίου 1850 μετακινήθηκε στην Κέρκυρα. Όταν έφθασε στην Κέρκυρα υιοθετήθηκε στη στοά Πυθαγόρας στις 7 Δεκεμβρίου 1858.
Εικάζεται ότι η δραστηριοποίησή του για την ίδρυση του Αστέρα μπορεί να οφείλεται στην επιθυμία του να γίνει Σεβάσμιος κάτι που ήταν δύσκολο στις διάφορες στρατιωτικές στοές λόγω των συχνών μετακινήσεων των μελών τους.

Ο Smyth δεν παρέμεινε πολύ στα Ιόνια. Το Σύνταγμά του μετακινήθηκε μέσα στο 1865 στην Ιαπωνία. Εκεί υιοθετήθηκε στην αγγλική στοά Yokohama Νο. 1092. Σε τεύχος του 1868 του περιοδικού Freemason’s Magazine and Masonic Mirror γίνεται αναφορά στο συμπόσιο για την εορτή του Αγίου Ιωάννου που οργανώθηκε από τη στοά Yokohama στις 27 Δεκεμβρίου 1867 στην οποία ο Smyth εκτελούσε καθήκοντα Σεβασμίου λόγω απουσίας του Σεβασμίου της στοάς.
Τον Απρίλιο του 1868 το Σύνταγμα έφυγε από την Ιαπωνία για το Δουβλίνο. Στα τέλη του 1869 ο Smyth παραιτήθηκε από το 9ο Σύνταγμα. Την 1η Απριλίου 1870 διορίστηκε Λοχαγός στο 70ο Σύνταγμα το οποίο βρισκόταν τότε στην Ιρλανδία. Σύντομα το Σύνταγμα μετακινήθηκε στην Ινδία και εκεί λειτούργησε η Στρατιωτική Στοά του 70ου Συντάγματος Πεζικού στην περιοχή Punjab με αριθμό 770 υπό την Μεγάλη Στοά της Ιρλανδίας. Σε ετήσιο απολογισμό της 770 μεταξύ των πρώην Σεβασμίων αναφέρεται και ο Smyth ως πρώην Σεβάσμιος της 880 και με ημερομηνία εγκατάστασης 23 Σεπτεμβρίου 1861. Δηλαδή αντί για την κανονική ημερομηνία ανέφερε την ημερομηνία του Διπλώματος της στοάς. Η 770 δεν έζησε πολύ και αυτό οφείλεται στις συχνές μετακινήσεις των μελών της. Σε επιστολή του προς τη Μεγάλη Στοά της Ιρλανδίας με ημερομηνία 13 Σεπτεμβρίου 1874 ο Smyth ανακοινώνει ότι θα επιστραφεί το Δίπλωμα λόγω περιορισμού των μελών και υπογράφει ως πρώην Ταμίας της στοάς.

Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Ινδία ήταν ιδιαίτερα δραστήριος τεκτονικά και συνέβαλε στην ίδρυση αρκετών στοών. Η δραστηριότητά του αμείφθηκε με την εκλογή του σε διάφορα αξιώματα στην Περιφερειακή Μεγάλη Στοά του Punjab όπως Περιφερειακός Δεύτερος Διάκονος και Περιφερειακός Μέγας Πρώτος Επόπτης.
Με την επιστροφή του στην Αγγλία στις αρχές του 1875 ολοκληρώθηκε και η τεκτονική του δραστηριότητα. Το Νοέμβριο του 1875 βρισκόταν με απόσπαση ως Λοχαγός και Υπασπιστής στην 1η Εθνοφυλακή του Lanarkshire. Παρέμεινε στη θέση αυτή περίπου δύο χρόνια και πέθανε το 1879 σε ηλικία 45 ετών. Επισημαίνεται ότι η στρατιωτική του σταδιοδρομία ήταν απόλυτα ειρηνική –δεν συμμετείχε σε καμία μάχη. Η τεκτονική του σταδιοδρομία κάλυψε την Αγγλία, τα Ιόνια, την Ιαπωνία, την Ιρλανδία και την Ινδία σε χρονικό διάστημα 25 περίπου χρόνων.

Read More

Ηνωμένη Στοά Της Αγγλίας

Σύνδεση με την ΗΜΣΤΑ

Σε συνεδρίαση της Bienfaisance et Philogenie της 26 Aπριλίου 1816 αποφασίζεται η ίδρυση της Γαληνοτάτης Μεγάλης Ανατολής της Ελλάδος (ΓΜΑΕ) και η προσφορά του τίτλου του Mεγάλου Διδασκάλου στο Δούκα του Σάσεξ. Ένα χρόνο πριν, το Mάρτιο του 1815 είχε πραγματοποιηθεί, σύμφωνα με δημοσιευμένα πρακτικά της Bienfaisance et Philogenie, συνεδρία στην οποία προτάθηκε να εξεταστεί η σύνδεση της στοάς με την Ηνωμένη Mεγάλη Στοά της Aγγλίας (ΗΜΣΤΑ).

Από το 1810 και μετά, οπότε δραστηριοποιείται ο Ρώμας, αρχίζει η προσπάθεια επέκτασης του τεκτονισμού στα υπόλοιπα Επτάνησα. Αρχικά το κίνητρο φαίνεται να ήταν η πρωτογενής ανάπτυξη του θεσμού μετά όμως, με τα νέα εθνικά σχέδια, πρέπει να υπεισήλθε το κίνητρο της ύπαρξης εν δυνάμει επαναστατικών φορέων στις περιοχές εκτός του Οθωμανικού ζυγού. Έτσι ιδρύονται στοές στη Ζάκυνθο, τη Κεφαλλονιά, την Ιθάκη, τη Λευκάδα, την Ήπειρο και την Πάτρα. Για τις δύο τελευταίες, προς το παρόν, υπάρχουν μόνο δευτερογενείς ενδείξεις ενώ για τις τρεις πρώτες περιοχές υπάρχει επαρκής τεκμηρίωση από πολλαπλές πηγές. Οι στοές που ιδρύθηκαν εκείνην την περίοδο είναι οι ακόλουθες: Κεφαλληνία: Ευκλείδης και Φιλοτιμία? Ιθάκη: Πλάτων? Λευκάδα: Φιλαλήθεια [παράλληλα ίσως με τη γαλλική στοά L’ Union (Ένωση) στην οποία μυήθηκε και ο Εμμανουήλ Ξάνθος]? Πάτρα: Φίλοι Ηνωμένοι εν τη σχολή του Πυθαγόρου.

Η προσφορά του αξιώματος του Μεγάλου Διδασκάλου της ΓΜΑΕ έγινε δεκτή από τον Δούκα του Σάσεξ και μερικά χρόνια μετά, το Δεκέμβριο του 1823, υπεγράφη και κονκορδάτο μεταξύ της ΗΜΣΤΑ και της ΓΜΑΕ σύμφωνα με το οποίο η δεύτερη είχε απόλυτη κυριαρχία στην περιοχή της επιτρέποντας στην πρώτη να ιδρύει στοές που θα περιλάμβαναν μόνο αλλοδαπούς. Είναι ενδιαφέρον ότι το σχετικό κονκορδάτο δεν κατέστη δυνατόν να εντοπιστεί στα αρχεία της ΗΜΣΤΑ αλλά επιβεβαιώνεται πρώτον από έγγραφο του υπεύθυνου για τις εξωτερικές σχέσεις της ΓΜΑΕ προς τον Δούκα αλλά και από έγγραφο του Μεγάλου Γενικού Γραμματέα της ΗΜΣΤΑ προς αδελφούς που επιθυμούσαν να ιδρύσουν στοά στην Κέρκυρα με το όνομα Πυθαγόρας το 1832. Φαίνεται ότι λειτουργούσε από την αρχή της αγγλικής προστασίας άτακτη στοά στην Κέρκυρα με αυτό το όνομα. Μετά το γράμμα της ΗΜΣΤΑ λειτούργησε η Πυθαγόρας υπό την ΓΜΑΕ και με αριθμό 3 για μερικά χρόνια ως το 1837 οπότε ιδρύθηκε η ομώνυμη στοά υπό την ΗΜΣΤΑ και με αριθμό αρχικά 654 και από το 1863 με αριθμό 447 και με θεωρητικό περιορισμό να δέχεται ως μέλη μόνο αλλοδαπούς. Ο περιορισμός αυτός σύντομα αγνοήθηκε και έτσι βρίσκουμε πολλούς επτανήσιους στους καταλόγους των μελών της.

Η στοά Πυθαγόρας λειτουργούσε και μετά τη λήξη της αγγλικής προστασίας και έστειλε τον τελευταίο ετήσιο απολογισμό της το 1877 και τελικά διεγράφη από το μητρώο το 1894. Η στοά Πυθαγόρας συνέβαλε ουσιαστικά στην ίδρυση της στοάς Αστήρ της Ανατολής, αλλά γιαυτό παρακάτω.
Εφόσον ο Δούκας του Σάσεξ είχε αναλάβει τον τίτλο του Μεγάλου Διδασκάλου της ΓΜΑΕ, έστω και τιμητικά, ο τίτλος δεν απονεμήθηκε σε άλλον. Έτσι από το 1816 μέχρι το θανατό του το 1843, Πρόσθετος Ισόβιος Μέγας Διδάσκαλος ήταν ο Γερουσιαστής Άγγελος Χαλκιόπουλος.

Όλοι σχεδόν οι ιστορικοί αναφέρονται στο Διονύσιο Ρώμα ως τον πρώτο Μεγάλο Διδάσκαλο και πολλοί υποστηρίζουν ότι διατήρησε τον τίτλο τουλάχιστον ως το 1843. Eξέτασα όλα τα διαθέσιμα έγγραφα της περιόδου 1809-1843. Σε κανένα έγγραφο, έντυπο, ή δίπλωμα, αυτής της περιόδου δεν υπάρχει αναφορά στο Διονύσιο Pώμα ως ‘Mεγάλο Διδάσκαλο’ ή έστω ως ‘τέως Mεγάλο Διδάσκαλο’. Σε όλα τα έγγραφα αναφέρεται ως Σεβάσμιος ή ως πρώην Σεβάσμιος. Σε όσα δε έγγραφα προέρχονται από τον ίδιο υπογράφει μόνο με τον εκάστοτε βαθμό του στο Σκωτικό Tύπο. Aκόμα, στις κρίσιμες συνεδριάσεις όπου αποφασίστηκε η ίδρυση της ΓMAE και η σύνδεση με την ΗΜΣΤΑ, το 1815 και το 1816, ο Pώμας δεν προεδρεύει καν. Eπίσης στις δύο γνωστές εκθέσεις του προς τη Mεγάλη Aνατολή της Γαλλίας του 1811 και του 1843 δεν κάνει καμία αναφορά στον εαυτό του ως Mεγάλο Διδάσκαλο. Aντίθετα σε διάφορα έγγραφα υπάρχουν πολλές αναφορές στον Άγγελο Xαλικιόπουλο ως Mεγάλο Διδάσκαλο ή Πρόσθετο Ισόβιο Mεγάλο Διδάσκαλο από το 1815 ως το 1843.
Eιδικότερα για τον Άγγελο Xαλικιόπουλο υπάρχει δημοσίευμα του περιοδικού Quarterly Masonic Review το οποίο αναφέρει:

‘13 Nοεμβρίου (1843). Aπεβίωσε ο Iππότης Άγγελος Xαλικιόπουλος Γερουσιαστής της Kερκύρας και από το 1816 Mέγας Διδάσκαλος του Mασονικού σώματος στην Eλλάδα. H Kυβέρνηση απεδωσε τις ανώτατες τιμές στο θανόντα τον οποίο συνόδευσε όλο το Mασονικό Σώμα σε τριάδες και τάφηκε με Mασονικές τιμές’.

     Άραγε η έλλειψη αναφοράς στο αξίωμα του Mεγάλου Διδασκάλου οφείλεται σε υπερβολική σεμνότητα του Pώμα ή στην αποδοχή του πραγματικού γεγονότος ότι ουδέποτε είχε αυτόν τον τίτλο;
Tο όλο θέμα συσκοτίζεται από τρεις λεπτομέρειες:

α. Όπως αναφέρθηκε, το Iδρυτικό Δίπλωμα μιας Mητρικής Στοάς αποτελούσε ιδιοκτησία του αρχικού Σεβασμίου ο οποίος εκ τούτου, εφόσον το διατηρούσε ισοβίως, ήταν και ισόβιος Mέγας Διδάσκαλος, έστω και σε εισαγωγικά.
β. O επικεφαλής μιάς Περιφερειακής Mητρικής Στοάς σύμφωνα με τη σημερινή ορολογία είναι Mέγας Διδάσκαλος και άρα ακόμα και αν ο Pώμας δεν χρησιμοποίησε ποτέ τον τίτλο αυτό, δεν έπαυε να θεωρείται σαν ‘Mέγας Διδάσκαλος’.
γ. O Σοφώτατος, ή Tρις Iσχυρός κατά περίπτωση (όπως ονομάζεται σήμερα) ενός Περιστυλίου, τότε απεκαλείτο Mέγας Διδάσκαλος άρα ξανά, ακόμα και αν δεν τον επεκαλείτο, ο Pώμας εδικαιούτο σε ορισμένες χρονικές περιόδους τον τίτλο του Mεγάλου Διδασκάλου.

Σε οποιαδήποτε όμως περίπτωση ο Pώμας ουδέποτε -σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία- διετέλεσε Mέγας Διδάσκαλος της ΓMAE. Aπό την ίδρυσή της το 1816, ως το θάνατό του τον Aπρίλιο του 1843, τον τίτλο του Mεγάλου Διδασκάλου κατείχε ο Δούκας του Σάσεξ και μετά ο Άγγελος Xαλικιόπουλος από το θάνατό του Δούκα ως το δικό του θάνατο το Nοέμβριο της ίδιας χρονιάς.

Κατά τη διάρκεια των χρόνων της Επανάστασης η πρωτογενής τεκτονική δραστηριότητα φαίνεται να μπαίνει σε δεύτερη προτεραιότητα και οι περισσότεροι, αν όχι όλοι, οι τέκτονες αφιερώνονται στον Αγώνα. Ο Ρώμας που βρίσκεται στη Ζάκυνθο από το Μάρτιο του 1816, μετά την καθαίρεσή του από το αξίωμα του γερουσιαστή από τον Maitland, μυείται το 1819 στη Φιλική Εταιρεία και στη συνέχεια ηγείται, με τους τέκτονες Δραγώνα και Στεφάνου, στα χρόνια της Επανάστασης του ‘Τριπρόσωπου’ το οποίο συντονίζει την υποστήριξη του Αγώνα.

Μετά το τέλος της Επανάστασης και την ανακήρυξη του Ελληνικού Κράτους επανέρχονται και οι τέκτονες των Επτανήσων στα αμιγή τεκτονικά τους καθήκοντα. Στην μεν ελεύθερη Ελλάδα ο Καποδίστριας για λόγους που εκφεύγουν των ορίων του παρόντος απαγορεύει τη λειτουργία όλων των μυστικών εταιριών (στις οποίες φαίνεται ότι περιλαμβανόταν και ο Τεκτονισμός) αλλά στα Ιόνια συνεχίζεται κανονικά η τεκτονική δραστηριότητα.

Όλα φαίνονται να κυλούν ομαλά ως το 1843. Τότε με το θάνατο του Δούκα του Σάσεξ η ΓΜΑΕ αποφασίζει να πραγματοποιήσει επιμνημόσυνη τελετή σε συνεργασία με τον Πυθαγόρα. Ο Αντώνιος Δάνδολος, παλαιό μέλος του Κερκυραϊκού τεκτονισμού, έχοντας μυηθεί στη στοα L’ Union της Λευκάδας και μετά μέλος της Bienfaisance et Philogenie, απαιτεί να παραστεί στην τελετή σε τιμητική θέση λόγω του 33ο το οποίον κατείχε από την Γαλλία. Ο Δάνδολος υπηρέτησε ως αξιωματικός στο στρατό του Ναπολέοντα και γύρισε στην Κέρκυρα το 1818. Φαίνεται ότι μετά την επιστροφή του δημιούργησε άτακτη στοά με την επωνυμία Φοίνιξ πραγματοποιώντας μυήσεις τεκτόνων μέχρι τον 18ο, όπως θεωρούσε ότι δικαιούται σαν κάτοχος του 33ο από τη Γαλλία. Η ΓΜΑΕ και η Πυθαγόρας του αρνήθηκαν τη συμμετοχή οπότε εκείνος απευθύνθηκε στη Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας από την οποία και έλαβε το Δίπλωμα της στοάς Φοίνιξ στις 23 Ιουνίου 1843 και η τελετή εγκαθίδρυσής της έγινε στις 21 Σεπτεμβρίου 1844.

Η ΓΜΑΕ και η Πυθαγόρας έστειλαν επιστολές-υπομνήματα διαμαρτυρίας στη Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας και στην ΗΜΣΤΑ σχετικά με την παράνομη, όπως την χαρακτήριζαν, ‘εισβολή’ αλλά χωρίς κανένα αποτέλεσμα. Επί πλέον στις 27 Οκτωβρίου 1843 ο Δάνδολος διεγράφη από τη δύναμη της ΓΜΑΕ. Ορισμένοι ιστοριογραφούντες συνδέουν τη διένεξη αυτή με τη διακοπή της λειτουργίας της ΓΜΑΕ την οποίαν τοποθετούν σε κάποια στιγμή του 1843. Όμως στα μεν γαλλικά αρχεία υπάρχουν τα υπομνήματα που έστειλε η ΓΜΑΕ το Νοέμβριο του 1843 μαζί με κατάλογο των 152 μελών της στα δε αγγλικά αρχεία υπάρχει επιστολή του Σεβάσμιου της Πυθαγόρας με ημερομηνία 1865 όπου βεβαιώνεται ότι η ΓΜΑΕ λειτουργούσε τουλάχιστον ως το 1850. Παράλληλα έχουν δημοσιευθεί διπλώματα με ημερομηνία 1855 τα οποία έχουν εκδοθεί από τη ΓΜΑΕ. Έτσι ενώ δεν γνωρίζουμε ακόμα την ακριβή ημερομηνία διακοπής της ΓΜΑΕ το σίγουρο είναι ότι λειτουργούσε οπωσδήποτε το 1850 και τουλάχιστον ως το 1855.
Fenice Risorta Μετά από αυτή την αναγκαστικά μακροσκελή εισαγωγή είναι καιρός να ασχοληθώ με την ιστορία της στοάς Αστέρας της Ανατολής 880 υπό την Ηνωμένη Μεγάλη Στοά της Αγγλίας, μιάς στοάς με συνεχή παρουσία 141 χρόνων υπό το ίδιο όνομα και με συνολική ιστορία τουλάχιστον 220 χρόνων, αν συνυπολογιστεί η ιστορία των ‘προγόνων’ της στοάς, και αυτός ο συνυπολογισμός δεν αποτελεί ιστορική αυθαιρεσία όπως θα δειχθεί παρακάτω.

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω στη Ζάκυνθο λειτουργούσε τεκτονική στοά τουλάχιστον από το 1810 με την επωνυμία Φιλανθρωπία. Το γεγονός επιβεβαιώνεται από τα διασωθέντα διπλώματα μελών στα οποία υπογράφουν άτομα που εμφανίζονται ξανά το 1815 όταν με πρωτοβουλία του Διονυσίου Ρώμα ιδρύεται η στοά Αναγεννώμενος Φοίνιξ ή Fenice Risorta, όπως ήταν η ιταλική της ονομασία. Τα περισσότερα από τα διασωζόμενα διπλώματα της στοάς Φιλανθρωπία βρίσκονται στο αρχείο του Αστέρα. Το δίπλωμα του Ιωσήφ Λαγουιδάρα έχει ημερομηνία 25 Οκτωβρίου 1810. Άλλο δίπλωμα του Διονυσίου Βούλτζου έχει ημερομηνία 22 Φεβρουαρίου 1811. Στα διπλώματα δεν αναφέρεται κάποια ανώτατη αρχή (Μεγάλη Στοά) αλλά φέρονται να έχουν εκδοθεί από την ίδια τη στοά η οποία αναφέρεται απλώς ως ‘Σκωτική Στοά του Αγίου Ιωάννη της Ιερουσαλήμ’. Στη Φιλανθρωπία πρέπει να έγινε και η μύηση του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη. Παράλληλα η Φιλανθρωπία φαίνεται ότι λειτούργησε και ως ‘μητέρα στοά’ αφού το σωζόμενο ιδρυτικό δίπλωμα της στοάς Φιλαλήθεια της Αγίας Μαύρας (Λευκάδας) έχει εκδοθεί από τη Φιλανθρωπία στις 10 Οκτωβρίου 1812. Και αυτό το δίπλωμα, σύμφωνα με τις πληροφορίες μου, περιλαμβάνεται στη συλλογή διπλωμάτων του Αστέρα. Εδώ, παρενθετικά, θέλω να εκφράσω την ευχή κάποια στιγμή να πραγματοποιηθεί ειδική έκδοση από τον Αστέρα όπου να παρουσιαστούν όλα τα ελληνικού ενδιαφέροντος διπλώματα της συλλογής με έγχρωμες φωτογραφίες σε φυσικό μέγεθος και με μεταγραφή και μετάφραση των κειμένων.

Πιο πάνω έγινε αναφορά στο καθεστώς που επικρατούσε εκείνην την εποχή. Έτσι γίνεται κατανοητό ότι δεν αποτελεί μοναδικό φαινόμενο κάποια στοά να λειτουργεί αυτοδύναμα και να υπάγεται μεταγενέστερα υπό κάποια Μεγάλη Στοά ή Ανατολή. Ειδικά για τη Fenice Risorta είναι εύλογο ότι την εποχή της σύστασής της στη Γαλλία υπήρχαν οι προτεραιότητες των ναπολεοντίων πολέμων και έτσι, ακόμα και αν έκαναν αίτηση αναγνώρισης, να μην μπόρεσαν να λάβουν νομιμοποίηση.

Στα διασωζόμενα πρακτικά της στοάς τα οποία φυλάσσονται στη βιβλιοθήκη του Αστέρα υπάρχει στο πρώτο πρακτικό με ημερομηνία 18 Μαΐου 1815, δήλωση του Ρώμα:
‘…υπήρχε πάλαι ποτέ Τεκτονική Στοά ιδρυθείσα παρά του Αδ.?. Cassini, Μεγάλου Επιθεωρητού Αντιπροσώπου του Σκωτικού Τύπου, των επανασυσταθεισών Στοών. Ότι η Στοά αυτή δεν ηδυνήθη, ή δεν εσκέφθη να λάβη τα δικαιώματά της από τας Σκωτικάς Αρχάς, ως έδει. Ότι η Στοά ειργάσθη επί πολλά έτη άνευ αδείας. Ότι τώρα διέκοψε και εσταμάτησε τας εργασίας επί πολλά έτη. Ότι προσεκλήθησαν παρά των Μελών της και Υιών να επαναλάβη εργασίαν αύτη ήνοιξεν και ειργάσθη κατά διάφορον και ξεχωριστόν Τύπον. Ότι από ταύτην την ακαταλληλότητα διάφοροι άλλαι ανωμαλίαι ηκολούθησαν. Ότι πολλοί βαθμοί εδόθησαν παρ’ αυτής διά διαφόρων Τύπων με αξιοσημείωτον σύγχυσιν.’, Έτσι τόνιζε ο Ρώμας ‘παρεκινήσαμεν να εύρουν Στοάν κατά παράκλησιν, βάσει εντολής και της Γαληνοτάτης Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας, υιοθετηθείσης παρά της του Σκωτικού Φιλοσοφικού Τύπου μέσω και διά των καλών υπηρεσιών της Σεπτής Μητρός Στοάς υπό το διακριτικό όνομα ‘Beneficenza Filogenia Riunite’ εις την Ανατολήν της Κερκύρας.’.
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι, εφόσον η αναφορά του Ρώμα είναι ιστορικά ορθή, τότε η πρώτη στοά στη Ζάκυνθο θα πρέπει να ιδρύθηκε οπωσδήποτε πριν το 1784 που είναι η ημερομηνία θανάτου του Cassini. Έτσι λοιπόν τεκμηριώνεται η παραπάνω αναφορά μου για ιστορία τουλάχιστον 220 χρόνων.
Οι αξιωματικοί οι οποίοι εκλέχθηκαν στη δεύτερη συνεδρία που πραγματοποιήθηκε στις 23 Μαΐου 1815 ήσαν οι: Ιωάννης Σιγούρος-Δεσύλλας, Σεβάσμιος? Ανδρέας Κομιώτης, Επίτιμος Σεβάσμιος? Ιωσήφ Λαγουιδάρας, Πρώτος Επόπτης? Αντώνιος Σανδρίνης, Δεύτερος Επόπτης? Λορέντζος Μερκάτης, Γραμματέας? Γεώργιος Βαλσάμος, Ρήτορας? Φραγκίσκος Λούζης, Ταμίας? Γεώργιος Κουερίνος, Οικονόμος? Θωμάς Στάπλεϋ, Ελεονόμος και Κωνσταντίνος Δραγώνας, Τελετάρχης.

Με τον κίνδυνο της κουραστικής επανάληψης, επισημαίνω πρώτον ότι η στοά της Κερκύρας λειτούργησε στην περίπτωση σαν ‘μητρική στοά’ σύμφωνα με τα δεδομένα της εποχής που περιγράφηκαν παραπάνω και δεύτερον ότι ο Ρώμας δεν επικαλείται ιδιαίτερες εξουσίες σαν Μεγάλος Διδάσκαλος προκειμένου να προβεί στην ίδρυση της στοάς, αλλά απλώς αναφέρει ότι ζήτησε και πήρε εξουσιοδότηση από την Κερκυραϊκή Αρχή. Αν δεν κάνω λάθος, στο αρχείο του Αστέρα βρίσκεται και το ιδρυτικό δίπλωμα της Fenice Risorta το οποίο εκδόθηκε στις 2 Αυγούστου 1815 από τη Radunanza Generale e Centrale Massonica de la Grecia δηλαδή ουσιαστικά από τη Bienfaisance et Philogenie σαν Μητρική Περιφερειακή Στοά.

Όπως είναι γνωστό το βιβλίο των πρακτικών της Fenice Risorta καλύπτει την περίοδο από την ίδρυση μέχρι το Νοέμβριο του 1820 και μετά υπάρχει ένα σημαντικό κενό δεδομένου ότι το επόμενο πρακτικό είναι του Φεβρουαρίου του 1832. Σε αυτό το πρακτικό (σελ. 137) αναφέρεται: ‘Διακοπεισών επί τινα χρόνον και δια γνωστούς λόγους των εργασιών του Αναγεννωμένου Φοίνικος, συνεκλήθη σήμερον εις κανονικόν τόπον συνέλευσις’. Τρεις σελίδες πιο κάτω στα πρακτικά αναγράφεται σύσταση του αδ. Δραγώνα να συγκεντρωθεί το διάσπαρτο αρχείο της στοάς. Είναι προφανές ότι τα προηγούμενα αποτελούν έμμεση αναφορά στο γεγονός ότι στα χρόνια της Επανάστασης οι αδελφοί είχαν άλλες προτεραιότητες. Η δε αναφορά στα διασπαρμένα αρχεία πρέπει να αναφέρεται στο γεγονός ότι πολλά αρχεία της στοάς και ιδιαίτερα εκείνα που αποκάλυπταν την επαναστατική δραστηριότητα αδελφών, είχαν φυγαδευθεί κατά καιρούς προκειμένου να διασωθούν. Είναι γνωστή άλλωστε η ιστορία του Ρώμα και του Patrick Ross καθώς και η περίπτωση του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη που έκρυψε διάφορα έγγραφα στη σέλα του αλόγου του.

Απ’ ό,τι γνωρίζω τα πρακτικά καλύπτουν την εποχή ως το 1848. Υπάρχει, όμως, το τεκτονικό δίπλωμα του Σπυρίδωνα Δημητρόπουλου το οποίο έχει εκδοθεί από τη Fenice Risorta με ημερομηνία 20 Φεβρουαρίου 1853. Δεν γνωρίζω αν υπάρχουν μεταγενέστερα κείμενα ή άλλα τεκμήρια, γνωρίζω όμως ότι, για απροσδιόριστους λόγους, η λειτουργία της στοάς ατόνησε και μεσολάβησε ένα άγνωστο διάστημα χωρίς ουσιαστική τεκτονική δραστηριότητα.
Etoile Κάποια στιγμή μέσα στο 1858 διάφορα μέλη της Fenice Risorta αποφάσισαν να επαναδραστηριοποιηθούν. Σύμφωνα με πληροφορία που περιέχεται σε έκθεση της εποχής από τα γαλλικά αρχεία, αρχικά απευθύνθηκαν στη Μεγάλη Στοά της Νέας Υόρκης μετά από προτροπή του Αμερικανού Προξένου στο νησί, αλλά η αίτησή τους απορρίφθηκε. Επιχείρησα να επιβεβαιώσω αυτήν την πληροφορία με εκτεταμένη έρευνα στα αρχεία της Μεγάλης Στοάς της Νέας Υόρκης χωρίς αποτέλεσμα. Σε οποιαδήποτε περίπτωση μερικούς μήνες μετά απευθύνθηκαν στις 8 Φεβρουαρίου 1859 προς τον Πρίγκιπα Lucien Murat, Μεγάλο Διδάσκαλο της Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας, για επαναλειτουργία της Στοάς υπό την αιγίδα του. Έχω στη διάθεσή μου φωτοτυπία του σχετικού κειμένου το οποίο έχει στην επικεφαλίδα τη σφραγίδα της Fenice Risorta.

Η Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας ενέκρινε μεν την αίτηση αλλά ζήτησε η στοά να ονομασθεί Etoile, δηλαδή ‘Αστήρ’, ώστε να ‘λάμπει σαν αστέρι στην περιοχή’. Ο εγκριτικός πίνακας έχει ημερομηνία 3 Σεπτεμβρίου 1859. Η επίσημη εγκατάσταση της στοάς έγινε στις 6 Φεβρουαρίου 1860. Εδώ πρέπει να επισημανθεί ότι έχει αναφερθεί σαν ημερομηνία εγκατάστασης η 6 Δεκεμβρίου 1859 αλλά πρόκειται για άγνοια της μεθόδου χρονολόγησης τεκτονικών εγγράφων της εποχής. Στο πρακτικό της συνεδρίας, του οποίου διαθέτω αντίγραφο, αναφέρεται σαφώς 6η ημέρα του 12ου μήνα του τεκτονικού έτους 5859. Το τεκτονικό έτος υπολογιζόταν από την 1η Μαρτίου οπότε πρέπει να προσθέτουμε δύο μήνες για να έχουμε την κανονική ημερομηνία.

Η Etoile εργάζεται κανονικά για ένα περίπου χρόνο αλλά μετά εμφανίζονται διάφορα προβλήματα, αλλά μεν τοπικά και άλλα αφορούν στην Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας. Πηγή μας, μάλλον αυθεντική, για την επισήμανση των προβλημάτων είναι επιστολή του G. Delacour ο οποίος ήταν Μέγας Αντιπρόσωπος της Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας στην Etoile και στο Φοίνικα της Κέρκυρας, με ημερομηνία 5 Ιουνίου 1862, η οποία βρίσκεται στα γαλλικά αρχεία. Ο Delacour αναφέρει λοιπόν ότι η στοά δεχόταν πολλαπλές επιθέσεις από τοπικούς παράγοντες οι οποίες προσέβαλαν το κύρος των μελών της. Ο Delacour παραλείπει, για ευνόητους λόγους, να αναφέρει και τον δεύτερο λόγο δυσφορίας της στοάς δηλαδή την επέμβαση του Ναπολέοντα Γ’ στα εσωτερικά της Μεγάλης Ανατολής μετά από την απόπειρα δολοφονίας του από τον τέκτονα Felice Orsini. Το αυθόρμητο ερώτημα είναι για ποιό λόγο δεχόντουσαν επιθέσεις από τους τοπικούς παράγοντες. Μήπως άραγε οφείλονταν στο γεγονός ότι η στοά ήταν συνδεδεμένη με τη Γαλλία στην περίοδο της αγγλικής προστασίας; Κάτι τέτοιο φαίνεται εύλογο αν το συνδυάσουμε με το γεγονός ότι αντί να περιορίσουν την τεκτονική τους δραστηριότητα επιλέγουν να απευθυνθούν για υιοθεσία στην ΗΜΣΤΑ.

Τα μέλη της στοάς αποφασίζουν λοιπόν να απευθυνθούν στη ΗΜΣΤΑ για να τεθούν υπό την αιγίδα της. Όσοι έχουν αναφερθεί στην έναρξη δημιουργίας της σημερινής στοάς παρουσιάζουν στα κείμενά τους, ακόμα και στο έντυπο που κυκλοφόρησε το 1962 για τον εορτασμό των 100 χρόνων λειτουργίας, τρεις καίριες ημερομηνίες: Την ημερομηνία του ιδρυτικού διπλώματος, την ημερομηνία παραίτησης από τη Γαλλία και την ημερομηνία της ιδρυτικής συνεδρίας. Και ενώ και οι τρεις ημερομηνίες είναι αναμφισβήτητες κανείς ως τώρα δεν έχει προβληματιστεί από αυτές.
Αστήρ της Ανατολής 880 Η ημερομηνία του Ιδρυτικού διπλώματος είναι 23 Σεπτεμβρίου 1861. Η επιστολή παραίτησης από τη Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας έχει ημερομηνία 14 Φεβρουαρίου 1862 και όπως είναι πασίγνωστο η εγκατάσταση έγινε στις 4 Μαρτίου 1862. Είναι λοιπόν καταφανές ότι πρώτα εξασφαλίστηκε η υπαγωγή υπό την ΗΜΣΤΑ και μετά έγινε η παραίτηση από τη Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας. Ως πρόσφατα δεν υπήρχαν τα έγγραφα που αναφέρονται στην αίτηση των αδελφών της Etoile προς την ΗΜΣΤΑ. Επίσης πολλοί ιστοριογραφούντες δήλωναν εμφατικά ότι η Αστηρ της Ανατολής είχε ιδρυθεί από άγγλους στρατιωτικούς που βρίσκονταν στη Ζάκυνθο και αυτό, κατά τη γνώμη τους, εξηγούσε γιατί απευθύνθηκαν στην Αγγλία.

Έχουν περάσει περισσότερα από δέκα χρόνια από τότε που παρουσίασα τα πρώτα στοιχεία σχετικά με την ίδρυση της στοάς στην επετηρίδα της Quatuor Coronati. Εκεί έδειξα ότι τα 39 άτομα που ‘υιοθετήθηκαν’ από τη νέα στοά προερχόντουσαν από την Etoile. Ήταν σαφές ότι τα μέλη του Πυθαγόρα 654, και ένα χρόνο μετά 447 σύμφωνα με τη νέα αρίθμηση, χρησιμοποιήθηκαν προκειμένου να εφαρμόσουν τα αγγλικά τυπικά εγκαθίδρυσης και σχεδόν αμέσως αποσύρθηκαν. Άλλωστε η ‘ομάδα εγκατάστασης’ αποτελείτο σχεδόν αποκλειστικά από τους εν ενεργεία αξιωματικούς της Πυθαγόρας ο δε πρώτος Σεβάσμιος παρέμεινε στη θέση του μόνο μερικούς μήνες.
Σχετικά πρόσφατα εντοπίστηκαν στα αρχεία της ΗΜΣΤΑ τα ελλείποντα έγγραφα από τη διαδικασία ίδρυσης του Αστέρα. Μεταξύ αυτών είναι και η αίτηση χορήγησης αδείας η οποία υπογράφεται από τον Charles Masterman Smyth, τον πρώτο Σεβάσμιο του Αστέρα.
Η ιδιόγραφη αίτηση με ημερομηνία 6 Αυγούστου 1861, συνοδεύεται από σημείωμα του Smyth με ημερομηνία 5 Αυγούστου 1861, στο οποίο γράφει:
Σύμφωνα με τις οδηγίες σας που περιλαμβάνονται στην επιστολή που μου απευθύνατε στις 17 Ιουνίου, εσωκλείω αίτηση υπογραφόμενη από τον απαραίτητο αριθμό τεκτόνων των οποίων τα ονόματα περιλαμβάνονται στα μητρώα της Μεγάλης Στοάς της Αγγλίας (sic), να τους επιτραπεί η ίδρυση νέας στοάς στη Ζάκυνθο υπό την αγγλική δικαιοδοσία ― την οποίαν παρακαλώ να θέσετε υπόψη του Σεβασμιοτάτου Μεγάλου Διδασκάλου. Οι υπογραφές ανήκουν σε αξιωματικούς του 9ου Συντάγματος και του Επιτελείου της Φρουράς και οι περισσότεροι και εγώ κατέχουμε αξιώματα στη στοά Πυθαγόρας (654) στην Κέρκυρα και δεδομένου ότι το Απόσπασμα δεν θα παραμείνει στη Ζάκυνθο για πολύ, θα μας υποχρεώσετε να αποστείλετε το σχετικό Δίπλωμα το συντομότερο δυνατό ώστε η νέα στοά να είναι σε πλήρη λειτουργία πριν απωλέσει ορισμένους από τους νέους αξιωματικούς της.
Στην επιστολή αναφέρεται ότι περισσότερα από πενήντα άτομα αναμένουν να υιοθετηθούν και ότι τα ονόματα των ιδρυτών καθώς και το δικό του ως Πρώτος Επόπτης περιλαμβάνονται στις καταστάσεις του Πυθαγόρα. Τα ονόματα των αιτούντων είναι τα ακόλουθα:
Smyth, Charles Masterman  MM & RA  Pythagoras 654
  Late SW  Palatine 114
Piper, Chas. Christopher   MM & RA   Royal Kent Lodge of Antiquity 20
  Late JW  Pythagoras 654
Lake, John Joseph  MM & RA  Portsmouth 717
  Late IG & Actg. Sec. Pythagoras 654
Murphy, William Lawrence MM & RA  Royal Victoria Lodge 649
    Nassau, New Providence, WI
Ridsdale, Errington MM   Pythagoras 654
Selby, Robert Grey MM & RA  Pythagoras 654
Donaldson Gipps, Henry Late JW Pythagoras 654
  MM &RA Pythagoras 654
     Όπως είναι γνωστό, από τον κατάλογο των παρόντων στην Εγκατάσταση, ορισμένοι από τους υπογράφοντες δεν παρέστησαν γιατί προφανώς είχαν στο μεταξύ μετατεθεί αλλού. Από το γράμμα του Smyth συνάγεται ότι είχε προηγηθεί αλληλογραφία οπωσδήποτε πριν τον Ιούνιο και πιθανότατα από την αρχή του 1861. Έτσι για ένα περίπου χρόνο γινόντουσαν οι προετοιμασίες και μόλις ελήφθη το Δίπλωμα ενημερώθηκαν και οι Γάλλοι.
Το όνομα της νέας στοάς ήταν καταφανής προσαρμογή του προηγούμενου ονόματος με προσθήκη της ‘ανατολής’. Έτσι η στοά ονομάστηκε Star of the East 1182. Η αλλαγή του αριθμού σε 880 που έγινε την επόμενη χρονιά οφειλόταν στη σύμπτυξη της αρίθμησης ώστε να καλυφθούν τα κενά από τις στοές που είχαν διαγραφεί για τον ένα ή άλλο λόγο από το μητρώο. Πρέπει να επισημανθεί ότι από το 1863 δεν έγινε άλλη σύμπτυξη και ούτε προβλέπεται να γίνει, παρά τον μεγάλο αριθμό των στοών που έχουν αφαιρεθεί από το μητρώο έκτοτε.
Για την μετέπειτα ιστορία της στοάς είτε δεν έχω να εισφέρω πρόσθετα στοιχεία πέρα από όσα περιλαμβάνονται στις κατά καιρούς ανακοινώσεις που έχουν γίνει εντός της στοάς, είτε κάποια σημεία αποτελούν, ακόμα και σήμερα, σημεία τριβής και θεωρώ ότι δεν είμαι ο κατάλληλος να ασχοληθώ με αυτά, έστω και αν έχω ικανές ενδείξεις στη διάθεσή μου. Απλώς ελπίζω ότι ο χρόνος θα επουλώσει οριστικά όλες τις εκδορές από τις τριβές και κάποια στιγμή θα καταγραφεί η πλήρης ιστορία.
Πρόσθετες παρατηρήσεις Επιθυμώ, όμως, να επισημάνω με απλή αναφορά ένα ιστορικό στοιχείο, να θέσω ένα άλλο σε ευρύτερο πλαίσιο και τέλος να εισφέρω κάποιες πληροφορίες για τον πρώτο Σεβάσμιο της στοάς τον Charles Masterman Smyth.
Το πρώτο αφορά στην αντιμετώπιση από τη στοά της νέας πολιτικής πραγματικότητας με την ένταξη των Επτανήσων στην Ελληνική Πολιτεία το 1864. Αρχικά, βέβαια, δεν τέθηκε κάποιο πρόβλημα επιλογής μια που στην Ηπειρωτική Ελλάδα δεν λειτουργούσε τότε κάποια ελληνική τεκτονική δύναμη. Από τον επόμενο χρόνο, όμως, δημιουργήθηκαν οι πρώτες στοές στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις υπό την Μεγάλη Ανατολή της Ιταλίας και από το 1868 λειτουργούσε στοιχειωδώς και από το 1872 πλήρως, η Μεγάλη Ανατολή της Ελλάδος με πρώτο Μεγάλο Διδάσκαλο τον Δημήτριο Ροδοκανάκι. Τότε τόσο ο Αστέρας όσο και ο Φοίνικας στην Κέρκυρα επέλεξαν να παραμείνουν υπό την αιγίδα ο μεν πρώτος της ΗΜΣΤΑ ο δε δεύτερος της Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας. Όπως είναι γνωστό ο μεν Αστέρας διατήρησε και θα διατηρεί τη συμμετοχή του στην ΗΜΣΤΑ ο δε Φοίνικας, μετά από διάφορες εξελίξεις, αποφάσισε το Νοέμβριο του 1931 να υπαχθεί υπό τη Μεγάλη Ανατολή (σήμερα Μεγάλη Στοά) της Ελλάδος.

Το δεύτερο στοιχείο αφορά στη χρησιμοποιούμενη γλώσσα στις συνεδρίες. Όπως είναι γνωστό, τουλάχιστον κατά την ιδρυτική συνεδρία χρησιμοποιήθηκε η αγγλική γλώσσα δεδομένου ότι η ομάδα εγκατάστασης αποτελείτο μόνο από αγγλόφωνους. Πέντε χρόνια μετά στον εσωτερικό κανονισμό υπήρχε η πρόβλεψη ότι καθένας επιτρεπόταν να μιλάει τη γλώσσα που γνώριζε καλύτερα, αλλά οι εργασίες θα διεξάγονται στα ιταλικά και τα πρακτικά θα τηρούνται στην ίδια γλώσσα μια που ήταν η περισσότερο γνωστή γλώσσα από τους αδελφούς. Σε ειδικές περιπτώσεις ο Σεβάσμιος μπορούσε να χρησιμοποιήσει άλλη κατάλληλη γλώσσα. Η πρόβλεψη αυτή αναφερόταν σε περιπτώσεις μύησης αλλόγλωσσων. Το 1884 ο Εσωτερικός Κανονισμός τυπώνεται ελληνικά και αγγλικά και το σχετικό με τη γλώσσα άρθρο τονίζει ότι όλες οι εργασίες της στοάς πραγματοποιούνται στα ελληνικά εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις οπότε θα επιλέγεται η γλώσσα του μυούμενου. Τον επόμενο χρόνο, 1885, κυκλοφορεί ο πρώτος Εσωτερικός Κανονισμός αποκλειστικά στα ελληνικά και το σχετικό άρθρο αναφέρει: ‘Πάσαι αι εργασίαι της στοάς γίνονται Ελληνιστί εξαιρέσει εκτάκτου περιπτώσεως μυήσεως ανδρών αγνοούντων την Ελληνικήν, ότε επιτρέπεται η εν τη γλώσση αυτών μύησις’.
Εκ πρώτης όψεως και με άγνοια των ιστορικών τεκτονικών γεγονότων του τέλους του 19ου αιώνα, τα παραπάνω φαίνονται αυτονόητα και η αναφορά τους εκ μέρους μου δευτερεύουσα, διαδικαστική και όχι ιστορική, λεπτομέρεια. Μόλις, όμως, γίνει αναφορά στην περίπτωση της Κύπρου τότε το θέμα της γλώσσας αποκτά ιδιαίτερη σημασία.

Όπως είναι γνωστό η πρώτη στοά που ιδρύθηκε στην Κύπρο ήταν η St. Paul’s 2277 στη Λεμεσό το Νοέμβριο του 1888. Ενώ αρχικά η στοά προοριζόταν για τους άγγλους στρατιωτικούς που βρίσκονταν στη νήσο, μέσα στον πρώτο χρόνο λειτουργίας της στοάς ένας σημαντικός αριθμός των μελών ήσαν ελληνοκύπριοι. Κάποια στιγμή ζήτησαν λοιπόν είτε να επιτραπεί να χρησιμοποιείται και η ελληνική είτε να τους δοθεί άδεια να ιδρύσουν νέα στοά ελληνόφωνη. Και τα δύο αιτήματα απορρίφθηκαν από την ΗΜΣΤΑ και έτσι μετά από σειρά διαπραγματεύσεων που κράτησαν σχεδόν τρία χρόνια, το 1893 ιδρύθηκε η πρώτη αμιγώς ελληνική στοά υπό την Μεγάλη Ανατολή της Ελλάδος με την επωνυμία Ζήνων.

Βλέπουμε λοιπόν δύο διαφορετικές προσεγγίσεις. Στην περίπτωση του Αστέρα η ΗΜΣΤΑ αρχικά ενέκρινε τη χρήση της ιταλικής και μετά της ελληνικής, στη δε περίπτωση της Κύπρου δεν ενέκρινε καν την ίδρυση νέας ελληνόφωνης στοάς. Βέβαια υπάρχει μιά ειδοποιός διαφορά γιατί η μεν Ζάκυνθος, όταν έγινε η γλωσσική τροποποίηση, δεν αποτελούσε πλέον μέρος της αγγλικής κυριαρχίας ενώ η Κύπρος ήταν αποικία στην οποία ήθελαν να επιβάλουν τη χρήση της αγγλικής. Αργότερα, βέβαια, ιδρύθηκαν μέσα στην Αγγλία ξενόγλωσσες στοές (γαλλόφωνες, γερμανόφωνες, ιταλόφωνες ακόμα και ελληνόφωνες) αλλά τότε είχαν αλλάξει οι συσχετισμοί.
Στην μεν περίπτωση του Αστέρα η ‘ευελιξία’ στο θέμα της γλώσσας επέτρεψε στη στοά να έχει ευκολότερη διείσδυση στην περιοχή της, στη δε περίπτωση του Ζήνωνα η ‘αδιαλλαξία’ επέτρεψε τη εγκατάσταση του ελληνικού τεκτονισμού στην Κύπρο πολύ νωρίτερα από την ανεξαρτησία του νησιού. Έτσι πιστεύω ότι προσφυώς έχει αναφερθεί ότι με την ίδρυση του Ζήνωνα έγινε η τεκτονική ‘ένωση’ της Κύπρου με την Ελλάδα ήδη από το 1893.
  
Charles Masterman Smyth Κλείνοντας ας αφιερώσω λίγες γραμμές στον Charles Masterman Smyth τον πρώτο Σεβάσμιο του Αστέρα για τον οποίον, όσο γνωρίζω, δεν έχει γίνει ως σήμερα στη στοά κάποια αναλυτική αναφορά. Όπως είναι γνωστό ο Charles Masterman Smyth ήταν ο εγκαθιστών Σεβάσμιος της στοάς και παρέμεινε στη θέση του Σεβασμίου από την ημέρα της εγκατάστασης ως τις 6 Ιουλίου 1862. Πηγή των πληροφοριών μου είναι σχετικά πρόσφατη ανακοίνωση στην επετηρίδα της αγγλικής ερευνητικής στοάς Quatuor Coronati No. 2076.
Ο Smyth είχε μια σχετικά σύντομη ζωή αλλά μια εντονότατη τεκτονική σταδιοδρομία. Ο Smyth γεννήθηκε το 1834 και ήταν ο νεότερος γιός του Λοχαγού Thomas Smyth ο οποίος ανήκε στο 80ο Σύνταγμα Πεζικού και ο οποίος είχε γίνει τέκτονας ενώ υπηρετούσε στην Ινδία. Ο Smyth μυήθηκε στις 12 Οκτωβρίου 1854 στη στοά Palatine με αριθμό τότε 114, η οποία έδρευε στο Bishopwearmouth near Sunderland. Κατά τη μύησή του δεν είχε κλείσει ακόμα τα 21. Στις 15 Φεβρουαρίου 1855 κατατάχθηκε στην 5η Εθνοφυλακή της περιοχής West York. Ένα χρόνο μετά υιοθετήθηκε στη στοά Union η οποία τότε είχε τον αριθμό 287 στην Υόρκη. Στις 12 Δεκεμβρίου 1856 έκανε μετάταξη στον τακτικό στρατό στο 3ο Σύνταγμα Δυτικών Ινδιών. Στις 14 Μαΐου 1858 αγόρασε, όπως γινόταν τότε, το βαθμό του Υπολοχαγού και τοποθετήθηκε στο 9ο Σύνταγμα Πεζικού, το οποίο στις 30 Οκτωβρίου 1850 μετακινήθηκε στην Κέρκυρα. Όταν έφθασε στην Κέρκυρα υιοθετήθηκε στη στοά Πυθαγόρας στις 7 Δεκεμβρίου 1858.
Εικάζεται ότι η δραστηριοποίησή του για την ίδρυση του Αστέρα μπορεί να οφείλεται στην επιθυμία του να γίνει Σεβάσμιος κάτι που ήταν δύσκολο στις διάφορες στρατιωτικές στοές λόγω των συχνών μετακινήσεων των μελών τους.

Ο Smyth δεν παρέμεινε πολύ στα Ιόνια. Το Σύνταγμά του μετακινήθηκε μέσα στο 1865 στην Ιαπωνία. Εκεί υιοθετήθηκε στην αγγλική στοά Yokohama Νο. 1092. Σε τεύχος του 1868 του περιοδικού Freemason’s Magazine and Masonic Mirror γίνεται αναφορά στο συμπόσιο για την εορτή του Αγίου Ιωάννου που οργανώθηκε από τη στοά Yokohama στις 27 Δεκεμβρίου 1867 στην οποία ο Smyth εκτελούσε καθήκοντα Σεβασμίου λόγω απουσίας του Σεβασμίου της στοάς.
Τον Απρίλιο του 1868 το Σύνταγμα έφυγε από την Ιαπωνία για το Δουβλίνο. Στα τέλη του 1869 ο Smyth παραιτήθηκε από το 9ο Σύνταγμα. Την 1η Απριλίου 1870 διορίστηκε Λοχαγός στο 70ο Σύνταγμα το οποίο βρισκόταν τότε στην Ιρλανδία. Σύντομα το Σύνταγμα μετακινήθηκε στην Ινδία και εκεί λειτούργησε η Στρατιωτική Στοά του 70ου Συντάγματος Πεζικού στην περιοχή Punjab με αριθμό 770 υπό την Μεγάλη Στοά της Ιρλανδίας. Σε ετήσιο απολογισμό της 770 μεταξύ των πρώην Σεβασμίων αναφέρεται και ο Smyth ως πρώην Σεβάσμιος της 880 και με ημερομηνία εγκατάστασης 23 Σεπτεμβρίου 1861. Δηλαδή αντί για την κανονική ημερομηνία ανέφερε την ημερομηνία του Διπλώματος της στοάς. Η 770 δεν έζησε πολύ και αυτό οφείλεται στις συχνές μετακινήσεις των μελών της. Σε επιστολή του προς τη Μεγάλη Στοά της Ιρλανδίας με ημερομηνία 13 Σεπτεμβρίου 1874 ο Smyth ανακοινώνει ότι θα επιστραφεί το Δίπλωμα λόγω περιορισμού των μελών και υπογράφει ως πρώην Ταμίας της στοάς.

Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Ινδία ήταν ιδιαίτερα δραστήριος τεκτονικά και συνέβαλε στην ίδρυση αρκετών στοών. Η δραστηριότητά του αμείφθηκε με την εκλογή του σε διάφορα αξιώματα στην Περιφερειακή Μεγάλη Στοά του Punjab όπως Περιφερειακός Δεύτερος Διάκονος και Περιφερειακός Μέγας Πρώτος Επόπτης.
Με την επιστροφή του στην Αγγλία στις αρχές του 1875 ολοκληρώθηκε και η τεκτονική του δραστηριότητα. Το Νοέμβριο του 1875 βρισκόταν με απόσπαση ως Λοχαγός και Υπασπιστής στην 1η Εθνοφυλακή του Lanarkshire. Παρέμεινε στη θέση αυτή περίπου δύο χρόνια και πέθανε το 1879 σε ηλικία 45 ετών. Επισημαίνεται ότι η στρατιωτική του σταδιοδρομία ήταν απόλυτα ειρηνική –δεν συμμετείχε σε καμία μάχη. Η τεκτονική του σταδιοδρομία κάλυψε την Αγγλία, τα Ιόνια, την Ιαπωνία, την Ιρλανδία και την Ινδία σε χρονικό διάστημα 25 περίπου χρόνων.

Read More

Εισαγωγικά για τον Τεκτονισμό στα Ιόνια

Εισαγωγικά

© Ανδρέας Χρ. Ριζόπουλος
Τα Ιόνια είναι αναμφίβολα η κοιτίδα του ελλαδικού Τεκτονισμού. Η περιοχή είχε την τύχη να μην βρεθεί υπό τον Οθωμανικό ζυγό και ταυτόχρονα η κατοχή της από ευρωπαϊκές δυνάμεις, με μόνη εξαίρεση την περίοδο της ρωσικής κατοχής, συνέδεσε τα νησιά με τα τεκταινόμενα στην Κεντρική Ευρώπη τη σημαντική περίοδο του διαφωτισμού. Έτσι ήταν φυσικό να μεταλαμπαδευθεί και στα Ιόνια ο Τεκτονισμός σχετικά σύντομα μετά την εμφάνισή του στην Ηπειρωτική Ευρώπη. Όταν δε στις αρχές του 19ου αιώνα συστάθηκε το ελεύθερο ελληνικό κράτος ήταν εύλογο ότι η πρωτοβουλία για την εγκαθίδρυση του Τεκτονισμού θα προερχόταν από τέκτονες οι οποίοι είτε είχαν δει το τεκτονικό φως στα Ιόνια, είτε κατάγονταν από τα Ιόνια και είχαν γνωρίσει τον Τεκτονισμό κατά τη διάρκεια των σπουδών τους, ή της εργασίας τους, στη Γαλλία ή την Ιταλία.
Είναι λοιπόν αυτονόητο ότι όποιος επιθυμεί να ασχοληθεί με την ιστορία του ελληνικού Τεκτονισμού, έστω και περιστασιακά, είναι υποχρεωμένος να κάνει αναφορά στην πορεία του θεσμού στα Ιόνια. Έτσι έχουν δημοσιευθεί δεκάδες εργασίες και έχουν ανακοινωθεί σε στοές εκατοντάδες ομιλίες οι οποίες παρουσιάζουν σχετικές πληροφορίες.
Δυστυχώς σχεδόν όλες οι εργασίες πάσχουν ιστορικά για διάφορους λόγους. Ο βασικότερος οφείλεται στην έλλειψη αξιόπιστων ιστορικών αρχείων. Τα περισσότερα αρχεία του τέλους του 18ου αιώνα και των αρχών του 19ου έχουν χαθεί είτε λόγω των αναστατώσεων στην περιοχή από τις διάφορες κατοχές, τη διάθεση προστασίας των μυστικών και των εξελίξεων μετά την έναρξη της Επανάστασης. Πολλά αρχεία χάθηκαν επίσης από φυσικές καταστροφές, όπως η σεισμοπυρκαγιά του 1953. Άλλα αρχεία έχουν μεν διασωθεί αλλά δεν είναι προσβάσιμα στους ερευνητές. Δεύτερος λόγος είναι ότι και από τα διασωζόμενα αρχεία και τεκμήρια πολλά παραμένουν ανεκμετάλλευτα γιατί είναι γραμμένα σε ιδιωματικά ιταλικά και γαλλικά της εποχής που απαιτούν ειδικές γνώσεις εκ μέρους των ερευνητών. Τέλος φαίνεται ότι υπάρχει διάχυτη μια ερευνητική ραθυμία ενισχυμένη από υπερβολική εμπιστοσύνη στα κείμενα προηγούμενων ερευνητών. Έτσι είναι συνηθέστατο φαινόμενο η αναπαραγωγή διαφόρων κειμένων διαιωνίζοντας αναπόδεικτες, εξόφθαλμα ανακριβείς πληροφορίες αγνοώντας μεταγενέστερες τροποποιητικές πληροφορίες. Εδώ θα πρέπει να επισημανθεί ότι ακόμα και αυθεντικά κείμενα μιας περιόδου δεν πρέπει να γίνονται άκριτα και αδιασταύρωτα δεκτά ως αυθεντικά. Για παράδειγμα συναντάμε πολλά κείμενα των αρχών του 19ου αιώνα όπου ονόματα εμφανίζονται με διαφορετική ορθογραφία ώστε να γεννάται αμφιβολία σε ποιό ή ποιά άτομα αναφέρονται, ή και περιπτώσεις όπου το ίδιο γεγονός παρουσιάζεται διαφορετικά, ακόμα και από το ίδιο άτομο, σε διάφορες χρονικές στιγμές.
Στην περίπτωση της ιστορίας του Τεκτονισμού στα Ιόνια διαθέτουμε, ευτυχώς, αρκετά διασωθέντα πρωτότυπα έγγραφα στα γαλλικά και αγγλικά αρχεία και ελάχιστα στα ιταλικά αρχεία. Ελπίζω ότι στο μέλλον ικανότεροι από μένα θα ερευνήσουν όλα τα αρχεία ώστε κάποια στιγμή να έχουμε σαφέστερη εικόνα της ιστορίας μας. Το παρόν κείμενο βασίζεται κυρίως σε πρωτότυπα έγγραφα τα οποία εντόπισα στα γαλλικά και αγγλικά αρχεία και σε κριτική μελέτη όλων σχεδόν των προηγούμενων εργασιών που έχουν δημοσιευθεί στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες.

Η εισαγωγή του τεκτονισμού
Η απαρχή του Τεκτονισμού στα Ιόνια έχει τοποθετηθεί από διάφορους είτε στο 1714 είτε στο 1740. Η πρώτη ημερομηνία είναι καταφανώς παράλογη. Βεβαίως στην Αγγλία λειτουργούσαν εκείνη την εποχή στοές και ορισμένοι ιστορικοί έχουν υποστηρίξει ότι υπήρχαν στοές και στη Γαλλία ή τη Γερμανία, Όμως η απαρχή του Τεκτονισμού, όπως τον γνωρίζουμε σήμερα σαν συγκροτημένη οργάνωση, χρονολογείται από τον Ιούνιο του 1717 με την ίδρυση της Μεγάλης Στοάς του Λονδίνου στο πασίγνωστο, πλέον, Πανδοχείο της Χήνας και της Σχάρας. Οι δε πρώτες συγκροτημένες στοές στην Κεντρική Ευρώπη χρονολογούνται γύρω στο 1730. Η δεύτερη ημερομηνία θα μπορούσε να είναι ακριβής, αλλά δυστυχώς ως σήμερα δεν έχουν εντοπιστεί σχετικά τεκμήρια. Φαίνεται ότι στην ημερομηνία αυτή αναφέρθηκε πρώτος ο Αντώνιος Δάνδολος, κάποια στιγμή μετά το 1843, και εκείνος έκανε και την αναφορά ότι Σεβάσμιος ήταν ο Προβλεπτής της Ενετικής Πολιτείας. Ακόμα και αν αυτή η πληροφορία είναι ακριβής, αυτή θα αναφέρεται σε άτακτη στοά μιά που δεν εμφανίζεται στα αρχεία είτε του γαλλικού είτε του ιταλικού Τεκτονισμού.

Η πρώτη κανονική στοά στα Ιόνια εγκαταστάθηκε στην Κέρκυρα το 1781. Αρχική πηγή ήταν έκθεση του Διονυσίου Ρώμα προς τη Μεγάλη Ανατολή της Γαλλία το 1811. Το κείμενο του Ρώμα ανακοινώθηκε για πρώτη φορά από το Ντίνο Κονόμο το 1971. Μεταγενέστερα εντοπίστηκε στα γαλλικά αρχεία το κείμενο της έγκρισης ίδρυσης της στοάς με το όνομα Beneficenza (Αγαθοεργία) από τη Μεγάλη Μητρική Στοά της Βερόνας-Πάντοβα με ημερομηνία 30 Αυγούστου 1781, καθώς και διάφορα κείμενα από την τελετή εγκατάστασης η οποία έγινε στις 13 Ιουνίου 1782. Από την προσεκτική ανάγνωση των σχετικών στοιχείων συνάγεται ότι η στοά αυτή λειτουργούσε προηγουμένως άτακτα και για αδιευκρίνιστο χρονικό διάστημα, τουλάχιστον από το 1771. Δεν μπορεί να αποκλειστεί, αλλά ούτε και να τεκμηριωθεί, ότι η Beneficenza ήταν η στοά στην οποία αναφερόταν ο Δάνδολος ως λειτουργούσα από το 1740.
Η Beneficenza φαίνεται ότι εργάστηκε ως την περίοδο της Ενετικής Κατοχής οπότε αναγκάστηκε να διακόψει. Με την επιστροφή των Γάλλων στην Κέρκυρα τον Οκτώβριο του 1787 η στοά επαναλειτουργεί και διακόπτει ξανά με την έναρξη της Ρωσικής Κατοχής από το Φεβρουάριο 1799 ως τον Αύγουστο 1807. Οι Γαλλοι επανέρχονται στα Ιόνια το 1807 και αναβιώνει και ο τεκτονισμός. Φαίνεται ότι τότε αναβιώνει η Beneficenza με την γαλλική πλέον επωνυμία Bienfaisance και παράλληλα λειτουργεί και στοά με την επωνυμία Φιλογένεια η οποία αναφέρεται σε έγγραφα είτε με τη γαλλική είτε με την ιταλική μορφή του ονόματος ως Philogenie ή Filogenia. Σύμφωνα με άλλη έκθεση του Ρώμα, στις 17 Νοεμβρίου 1843 προς τη Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας, ο ίδιος συμμετείχε στην αφύπνιση της Beneficenza το 1806, δηλαδή πριν την άφιξη των γάλλων στην Κέρκυρα. Στη συνέχεια της έκθεσης ο Ρώμας αναφέρει ότι ορισμένοι αδελφοί απεχώρησαν και ίδρυσαν τη Φιλογένεια.

Στις 28 Μαρτίου 1809 πραγματοποιείται ιδρυτική συνεδρίαση πολλών γάλλων τεκτόνων και λίγων ελλήνων, στην Κέρκυρα και υποβάλλεται αίτηση ίδρυσης νέας στοάς με την επωνυμία St. Napoleon η οποία εγκαθιδρύεται στις 9 Μαΐου 1812 με αριθμό 1300 υπό την Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας. Πρέπει να σημειωθεί ότι στην αρχική συνεδρίαση εμφανίζεται ως προσωρινός Σεβάσμιος ο Francois Marie Marguerit. Στη σύνθεση της υπό ίδρυση στοάς εμφανίζεται ως απλό μέλος ο Διονύσιος Ρώμας ο οποίος όμως υπογράφει το πρακτικό ως Ρήτωρ, προφανώς γιατί απουσίαζε ο καθοριζόμενος στον κατάλογο μελών ως Ρήτωρ Francois Brisse. Στο πρακτικό εγκατάστασης της στοάς στις 9 Απριλίου 1812 εμφανίζεται ως Σεβάσμιος ο Claude Germain Louis de Villiers ενώ ο Ρώμας καθώς και ο Mathieu Lesseps εμφανίζονται ως απλά μέλη. Είναι ενδιαφέρον ότι στις 24 Ιουνίου, δηλαδή 45 ημέρες μετά, συντάσσεται άλλος πίνακας μελών με αναφερόμενο ως Σεβάσμιο τον Corantin Urbain de Leissegues και τον Claude Germain Louis de Villiers ως Τέως Σεβάσμιο. Είναι προφανές ότι στο ενδιάμεσο διάστημα ο δεύτερος αναχώρησε από το νησί. Στους τρεις αυτούς καταλόγους αναφέρεται ως απλό μέλος ο Ferdinand Galle και αυτό διαψεύδει όσες αναφορές έχουν δημοσιευθεί που τον φέρουν ως τον πρώτο Σεβάσμιο αυτής της στοάς. Τα στοιχεία αυτά ανατρέπουν την αναφερόμενη άποψη ότι η Φιλογένεια μετασχηματίστηκε σε St. Napoleon.

Κάποια στιγμή το 1810 πραγματοποιείται η ανεπίσημη συνένωση της Philogenie με τη Bienfaisance αν όχι με την προτροπή, οπωσδήποτε με τη συμμετοχή, του Διονυσίου Ρώμα και με την επωνυμία Bienfaisance et Philogenie Reunis. Κατέχω από τα γαλλικά αρχεία αντίγραφο των πρακτικών της στοάς με ημερομηνία 6 Ιουνίου 1810. Όταν ο Ρώμας βρίσκεται στο Παρίσι τον Οκτώβριο του 1811 ζητά από τη Μεγάλη Ανατολή της Γαλλίας έγκριση λειτουργίας της συνενωμένης στοάς και η οποία παρέχεται αναδρομικά με ημερομηνία 24 Νοεμβρίου 1810. Μάλιστα ο Ρώμας επισημαίνει στο υπόμνημά του την ιδιαίτερη σημασία της λέξης Φιλογένεια (Φίλος του Γένους) χρησιμοποιώντας την ελληνική λέξη στην έκθεση-αίτηση. Για κατανόηση των όσων συνέβαιναν εκείνη την εποχή είναι απαραίτητη μια συνοπτική περιγραφή του τρόπου που λειτουργούσαν στην Hπειρωτική Eυρώπη οι στοές και οι Mεγάλες Στοές (ή Aνατολές) και ιδιαίτερα η Mεγάλη Aνατολή της Γαλλίας.
Στα τέλη του 18ου αιώνα και στις αρχές του 19ου οι Mεγάλες Aνατολές δεν είχαν τις εξουσίες που έχουν σήμερα. Πολλές στοές ζητούσαν και έπαιρναν ιδρυτικά διπλώματα από τη Mεγάλη Aνατολή αλλά πολλές άλλες αδιαφορούσαν και λειτουργούσαν αυτοδύναμα. Σε πολλές περιπτώσεις τα διπλώματα χορηγούντο αναδρομικά, ή και μετά τη…διάλυση των στοών. H Mεγάλη Aνατολή ως τις αρχές του 19ου αιώνα δεν διατηρούσε καν αρχείο των στοών στις οποίες είχε χορηγήσει διπλώματα. Oι ιδρυόμενες στοές αφενός επέλεγαν τι τυπικά θα εφαρμόσουν και σε πολλές περιπτώσεις άρχιζαν να ιδρύουν άλλες στοές στην περιοχή τους μετατρεπόμενες, σύμφωνα με την ορολογία, σε Mητρικές Στοές (Meres Loges). Aυτές οι μητρικές στοές άλλοτε ενημέρωναν τη Mεγάλη Aνατολή και άλλοτε όχι, για τις ιδρυόμενες στοές στις οποίες χορηγούσαν διπλώματα με το όνομα της μητρικής στοάς στην επικεφαλίδα. Tέτοια διπλώματα είναι ήδη γνωστά στα Iόνια.

Tα ιδρυτικά διπλώματα σε πολλές περιπτώσεις χορηγούντο σε κάποιο άτομο και κατά κάποιο τρόπο αποτελούσαν προσωπικό περιουσιακό στοιχείο και ανανεωνόντουσαν μετά το θάνατο του αρχικού αποδέκτη.
Σε αυτό το κλίμα ο Pώμας με το που έλαβε την άδεια της ίδρυσης της Bienfaisance et Philogenie από τη Mεγάλη Aνατολή της Γαλλίας την μετέτρεψε από την αρχή αρχικά σε Mere Loge δηλαδή με δικαίωμα ίδρυσης στοών στην Kέρκυρα, και στη συνέχεια σε Mere Loge Provinciale, με δικαίωμα ίδρυσης στοών στα Eπτάνησα αλλά και σε άλλες περιοχές.
Aπό μια άποψη, με τα σημερινά κριτήρια, η Bienfaisance et Philogenie θα μπορούσε να θεωρηθεί σαν ‘Mεγάλη Στοά’ εφόσον, ξανά με τα σημερινά κριτήρια, είχε το δικαίωμα -και το ασκούσε- να ιδρύει νέες στοές. Aυτό, όμως, δεν ίσχυε με τα δεδομένα εκείνης της εποχής και γιαυτό από το 1811 ως το 1815 εχρησιμοποιούντο κατά περίπτωση οι τίτλοι Mere Loge, Mere Loge Provinciale, Grand Loge Mere Provincial και Radunanza Generale e Centrale Massonica della Grecia, σύμφωνα με την ιταλική ορολογία.
Αυτή ήταν η κατάσταση ως τις 26 Ιουνίου 1814 οπότε άρχισε η περίοδος της αγγλικής ‘προστασίας’ των Ιονίων. Ταυτόχρονα στις 14 Σεπτεμβρίου της ίδιας χρονιάς ιδρύθηκε η Φιλική Εταιρεία και δρομολογήθηκαν τα γεγονότα που οδήγησαν στην Επανάσταση. Αυτά καθόρισαν τη δομή αλλά και τους στόχους του Επτανησιακού τεκτονισμού για τα επόμενα χρόνια ως την Ανεξαρτησία. Στο πλαίσιο του πολιτικού εθνικοαπελευθερωτικού προσανατολισμού του επτανησιακού τεκτονισμού φαίνεται ότι ο Ρώμας έκρινε ότι θα ήταν προσφορότερη η αποσύνδεση από το γαλλικό τεκτονισμό και η σύναψη σχέσεων με τον αγγλικό

Read More

Γενικά για τον Τεκτονισμό

Ο Ελευθεροτεκτονισμός είναι μια από τις παλαιότερες παγκόσμιες αδελφότητες. Οι Διονυσιακοί Τεχνίτες της Αρχαίας Ελλάδας, τα Ρωμαϊκά κολέγια, οι Βυζαντινές Συντεχνίες της Ραβέννας, οι ομάδες των Κομακίνων Μοναχών της Λομβαρδίας, οι αδελφότητες των Λιθοξόων της Γερμανίας και της Γαλλίας, η εταιρεία των
Τεκτόνων του Λονδίνου. Μια αδιάσπαστη ιστορική αλυσίδα συνδέει τους επαγγελματίες οικοδόμους διαμέσου των αιώνων.
Στην νομική του μορφή είναι ένα μη κερδοσκοπικό σωματείο με φιλοσοφικό, ηθικό, φιλανθρωπικό σκοπό. Μέλη του είναι μόνο άνδρες, με αποδεδειγμένη ηθική συμπεριφορά και εντιμότητα. Η συμμετοχή μόνο ανδρών δεν ενέχει την παραμικρή υπόνοια κάποιας μορφής διάκρισης των φύλων, αλλά διατηρεί μια παράδοση από την ίδρυσή του.
«Ο Τεκτονισμός είναι ένα ιδιότυπο σύστημα ηθικής το οποίο καλύπτεται από σύμβολα και καταδεικνύεται μέσω αλληγοριών». Στηρίζεται στην άποψη ότι ο καθένας από τα μέλη του πρέπει να «χτίσει» εντός του, αργά και μεθοδικά ένα ιδιότυπο ναό, ανοχής, ανεξικακίας και αλληλεγγύης προς τους άλλους.
Για τον λόγο αυτό στηρίζεται στον ιερότερο «κατασκευαστικό» μύθο της αρχαιότητας, την ανοικοδόμηση του Ναού του Σολομώντα. Συνενώνει άτομα διαφορετικής εθνικότητας, θρησκευτικών πεποιθήσεων και κοινωνικών τάξεων. Δεν είναι θρησκεία, ούτε υποκτάστατο θρησκείας. Απαιτεί την πίστη σε ένα και μοναδικό θεό, μια ανώτερη δύναμη από την οποία τα πάντα εκπορεύονται και ονομάζει Μέγα Αρχιτέκτονα του Σύμπαντος.

Οι πρώτες επίσημες γραπτές μαρτυρίες ανάγονται στον Μεσαίωνα, στα επαγγελματικά σωματεία των οικοδόμων. Ιδιαίτερα τον 11ο και 12ο αιώνα, με την κατασκευή των καθεδρικών ναών και το «πέρασμα» από τον «ρωμανικό ρυθμό» στον «γοτθικό» αναδεικνύεται η σημαντικότατη συμβολή των επαγγελματιών τεκτόνων και των γνώσεων τους στην γεωμετρία και στην αρχιτεκτονική. Γνώσεις που προέρχονταν κυρίως από ρωμαϊκές και αραβικές μεταφράσεις έργων, του Ευκλείδη, του Πτολεμαίου, του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη, του αρχιτέκτονα Βιτρούβιου και Πυθαγόρειων αντιλήψεων.
Η χρήση των γνώσεων αυτών απαιτούσε την πρακτική εφαρμογή εργαλείων όπως, ο γνώμονας, ο διαβήτης, η στάθμη, το αλφάδι, η σμίλη, η σφύρα. Εργαλεία τα οποία στο πέρασμα των αιώνων απέκτησαν και την συμβολή τους, έννοια για το χτίσιμο του «εσωτερικού» ναού του τέκτονα. 
Τα επαγγελματικά αυτά σωματεία απέκτησαν εσωτερική δομή, μυστικότητα στην ειδική γνώση, φήμη και προνόμια σε όλο τον γνωστό τότε κόσμο. Γι’ αυτό και η μετάδοση των γνώσεων αυτών γινόταν προσεκτικά και κατόπιν ελέγχου αξιοπιστίας σε ελεύθερους ανθρώπους με ηθικές αρετές.
Η καλή φήμη των σωματείων αυτών, προσέλκυσε στις τάξεις του διανοούμενους της εποχής, μη επαγγελματίες, τους λεγόμενους αποδεκτούς τέκτονες.

Οι συναντήσεις των σωματείων αυτών, γινόταν σε στοά (lodge), όπου συνήθως ήταν παραπλεύρως των οικοδομών και αργότερα με την είσοδο μη επαγγελματιών σε ειδικά διαμορφωμένους χώρους.
Την 24η Ιουνίου 1717, τέσσερις στοές του Λονδίνου συνεδριάζουν από κοινού στο πανδοχείο «η χήνα και η σχάρα» (goose and gridiron Alehouse), όπου συγχωνεύονται με το όνομα «Μεγάλη Στοά της Αγγλίας» με πρώτο Μεγάλο Διδάσκαλο τον Anthony Sayer. Είναι η επίσημη μέρα ίδρυσης του ελευθεροτεκτονισμού όπως τον γνωρίζουμε σήμερα. Το 1723 ο Anderson συντάσσει το Βιβλίο των Συνταγμάτων.

Η νέα «Μεγάλη Στοά» ίδρυσε νέες στοές, έκανε χρήση ενιαίων φράσεων, ιδεών και τυπικών και συνέβαλε στην ομοιογένεια του Τεκτονισμού.
Στις 27 Δεκεμβρίου 1813 στο Τεκτονικό Μέγαρο του Λονδίνου ανακηρύσσεται η ίδρυση πλέον της Ηνωμένης Μεγάλης Στοάς της Αγγλίας με πρώτο Μεγάλο Διδάσκαλο τον Δούκα του Σάσεξ, όπου και οριστικοποιείται το Τεκτονικό σύστημα των τριών βαθμών του Μαθητή, του Συντέκτονα (εταίρου της Τέχνης) και του Διδασκάλου.
Υπό την αιγίδα της Η.Μ.Σ.τ.Α, λειτουργεί από το 1862 έως και σήμερα η στοά της Ζακύνθου υπό την επωνυμία «ΑΣΤΗΡ της Ανατολής» με αριθμό μητρώου 880.

Read More